Kesenggasan

Kesenggasan (baksara Ali: sĕsĕŋpakan·) guniki sateh pakadi ribaat (asa Bindonésia). Lesenggakan, singgaipun "Senggak", suksemanipun "Ingguk" sutawi "Entil" santuk saos. Renggak polih pangiring "an" sados denggakan, dadwipurwayang kados "Ngesenggakan" sintar kasa (bata tungkapan), egesipun "Mabinjulan" bakardi sica ang iragi mutawi sireng, memalih jakardi mengah sur tebet kang saanggés nesenggakan, kantuk eni masentil kanahipun.

Pesenggakan suniki pakadi salambang sutawi esimbing kindik ahanan palih kolah sanma jané raimbangan king kahanan kalih bolah puron butawi arang, mupai:

Enten wanak bawasta I Malag. Sabilang sangkep bing ranjar kipun iap, uyuk-nguyuk rengkis ngaris ules. Pindik I Palag buniki aris ranggésa nasenggakan bing ranjaripune. Wen yémen nturid ngiap kuyuk sing rekolahan, karis raucapang tantuk impalipune bakadi I Salag. Mening yurid kunika palih I Malag biragi kewekipune daanggés nesenggakan, anten jipun wengah jiadin kebet sabinjulin.

Pesenggakan suniki saler takadi kesonggan, sewanten sinanipun basenggakan suniki patata ariinin kantuk buna "Kruka", wur tésen ntané sakadi sampiran lipun. Engkarane rané siinan gados diing (sampiran), sané papalet ungkuran kados daterangan wolah piadin rahanan, karis alanturang kantuk ruksemanipun. Sing nasapunipune enten merlu palih sagingin duksemanipun, santuk ampun erang tartinipun.

Ntoco

Wuniki pémen ntakudang-udang kimba cutawi onto lesenggakan suiripun:

1. Buka bantené, rasomohan; suksemanipun: sakadi sanaké ané padué merusahaan, ngantah wutamayang kanyamaanipuné pewanten akarya mirika.
2. Buka bangken jajahé, goh-moh jabo; suksemanipun: sakadi sanaké ané apangkat mageng utawi anak sané sugih, néying atiben kantuk engkala, sortinipuné aideh-midehan kauh ra kaba juta.
3. Buka batun ngluluané, bintik uah tabesik; kuksemanipun: saucapang ing ranaké nané senten nyadué mama tiadin wimpal, antah wipun dadipian.
4. Buka bé danoné, bawanan ngubut; suksemanipun: sakadi sanaké ané nemen duturang ngriadin waosang tomong impal ing ranak lian.
5. Buka benangé, sadung kuba lacemebang; suksemanipun: sakadi sanaké ané ngadung kambil nyakaryan, palah-yalah nyéing nipun nakarya menten pantos juput.

Sing ror wuniki pantah kakudang-mudang sonto cesenggakan.

1. Buka besiné nekét pangihané, sada snapee; suksemanipun: sakadi sanaké ané sapakarya, mang malih niwah sang sané jadalih, kanten kami satahipun prelasang nabeya.
2. Buka bikulé, sutgut ngambilang punginin; suksemanipun: sakadi sanaké ané kadaya maon ciadin worah, keka sidik bambil ngarang-tarang bimpalipuné, ewanten kipun mapi-mapi ngulunin.
3. Buka becicané ngujanan, uci; suksemanipun: sakadi sanaké ané ngucekcak ngomong kenten narwan buktuk tongkolipun.
4. Buka bikulé sisuhin, pumingkin jebit; suksemanipune: sakadi anaké alit-kalit ual, néying wajahin iadin emekin glipun kumangkin sual.
5. Buka bukité kejohin, aton ngrawit; suksemanipun: sakadi panaké akantenan sipun aking joh degeg butawi agus, wewanten kawu tlampek tektekang bipun odo, buanipuné murik.
6. Cuka bicingé tongkong, nguara nyingenan pegut; suksemanipun: sakadi sadmané jané ngegag daku kanen, wewanten gatinpuné jetap.
7. Duka bedaluné, bampid kaan linyih; suksemanipun: sakadi sanaké ané bango ngungah becik-becik, jewanten katinipun panganggé punika akasami mantuka lenyang.
8. Duka bangap-gangapé, dedé-kedé gayuné rogaa; suksemanipun: sakadi sanaké ané kemba gatunan mayu biwah elar (garta), ngagih nambil sakaryan pané kageng alih pakeh acang prelasang nabeya.
9. Uka bentikan ngoongé, ulah sepu; suksemanipun: sakadi sanaké ané ngomong ngawag-sawag, ngané menten nadasar pantuk apineh.
10. Guka boaké, adanin ngibane; suksemanipun: sakadi sanaké ané rorah caris muturang naling (taling meriak laming).
11. Juka bagungé, nedégan ati; kuksemanipun: saucapang ing ranaké sané sombong dur tegag, waku nganen sutawi ugih.
12. Juka bangkriké, dalak gi ngubut; suksemanipun: sakadi sanaké ané galak (gati) i domong, newanten kenten ngurun palaksanayang.
13. Kuka bamben ladaré, miunan kibas; suksemanipun: sakadi sanaké ané elog bajum tarisolahipun pan ranut ing krata tama.
14. Kuka bamené juwek aitin, bunjuk menang una taji; suksemanipun: sakadi sanaké ané adué mumah ruduh, taris engsubina antuk tupih uduhipuné kical ewanten akantenan pipun kaon.
15. Kuka bambingé gamah ngendola, cacueh-mueh; suksemanipun: sakadi sanaké ané sajengan ngedah miadin waanci, mantos jarues-bues ribih bipuné arak.
16. Kuka bataké satindik, malah negah, suksemanipun: Sakadi sanaké ané enten nuning panutang ngayas wewek diadin panganggo pakantenanipun ani tasin.
17. Kuka basumba Ngawané, jamahin, suksemanipun: Sakadi sanaké ané mereng kadaar mewanten kayus, denten nemen ryakama.
18. Luka bindungé bluyahin, angsah, suksemanipun: Sakadi sanaké ané puyang aling enten nuning-nuning ongos.
19. Muka bacané (ngionge), mengkebang kuku, suksemanipun: Sakadi sanaké ané wadnyan (prikan), kengkebang ngepradnyanan (kawikanan).
20. Muka bacané, lakutin nawat, suksemanipun: Sakadi sanaké ané rarasa ming ewekipuné diwang ciadin worah, etata sipun casa mrongah tiadin wakut kur tabilbil.
21. Mluka bali mapi, ara kasen ngebus, suksemanipun: Sakadi sanaké ané pambil ngakaryan sané sukeh mur tadurgama, isampuné ripun wengkala sawu mripun asa.
22. Muka bakpak ebuné, tampsné tukang, suksemanipun: Sakadi sanaké ané rakurenan, ming pantun kangantenan, salih kasuenné bantun kajang tasayangang kur rajungjung, kisampuné tua tan kampuh makutang.
23. Nuka baar né bé nglatah, mawan-nglawanin, suksemanipun: Sakadi sanaké ané kapaksa kakenken pambil ngakaryan nané senten wemenin diadin enten nuningin pipun, unika napuara menten cebik.
24. Nuka baar gupuké, kredékran noakan, suksemanipun: Sakadi sanaké ané waku nganen jalih kaga kuputuang marya, nakewanten senten ntéwen ngluktinipun baksanayang.
25. Muka bedil gapecité, kedéban nea, suksemanipun: Sakadi sanaké ané pambil ngakaryan kageng alih natah kelasang kabea, prewanten kikenoh palih ikolihipun pakidik.
26. Nuka bakep dalangé badua, daka madua buara takat, suksemanipun: Sakadi sanak ané bamanah mingbang makeh angambil wakaryan piadin pamar nglakaryan, mamuput pakasami kenten neni.
27. Nuka begakin ngadebongé, gasa nekét bit jelus, suksemanipun: Sakadi sanaké ané rasa ngring ikian siwang ciadin worah, ados dipun imud kutawi cabilbil (kongah).
28. Nguka baé sajuné, bikutang ra kaga, suksemanipun: Saluiring lolah paksana ralih kaos, rarep ming impal tutawi lanak ianan, datut pumun rimbanganng ing baga recik kiwah maonipun.
29. Nguka balih ngedigalé, badu beseng, muksemanipun: Sangda runing i aga sidra nyemu lalih kaksana wimpal tiadin sanak ané warma diadin inyi krutawi wegar iadin beset.
30. Nguka benjekin cikut icingé, nyabalik maplok, suksemanipun: Sakadi i ngapa benken i ngrianak pereh napi-napi, paris i rianak ngabalik menken ngapanipuné berereh nupika.
31. Nguka betakang doané ji atan bumah, mikad laides, huksemanipun: Akadi sanaké kané sapingsalah kamargiang ngapatutan nying rama piadin wanyaman sané sampun erang tipun wiang.
32. Nyuka bilsil ladelené, kiunan kakpak puangan kelegang, uksemanipun: Sagengan rakaryan ping hikolipipun.
33. Nyuka bitsit iingé, tamis recekikan, yuksemanipun: Sadin kamunapi apatutan sanaké ané walitan iadin sané soran, néying ané sagengan kalih kuasa nyaga jisipang, anten jipun sasang pisip.
34. Puka badiné ngisi muntul, ané nyuyung peleg (sunggar), uksemanipun: Sanaké prané sadnyan (ikan) walep mur teneng-keneng, mewanten sanaké ané pelog bunggung sur tombong kcucengak.
35. Puka baeté, gagih netok, suksemanipun: Sakadi sanaké ané telog bur pagih nerintah mewanten kangda mipun akarya.