جوانیناسی

جوانیناسی یان فەلسەفەی ھونەر یەکێکە لە لقەکانی فەلسەفە کە دەپەرژێتە سەر سروشتی جوانی، ھونەر، تام و ھەروەھا ئافراندن و چێژ وەرگرتن لە جوانی. فەیلەسووفانی جوانیناس لە خۆیان دەپرسن مرۆڤ حەز بە دیتنی چی دەکات، یان حەز بە گوێگرتن لە چی دەکات و بۆچی حەز بەوانە دەکات.

وشەی جوانیناسی

وشەی جوانیناسی بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٧٥٠ی زایینیدا لە کتێبی ئیستاتیکای باومگارتن بەکار ھات، لەم کتێبەدا باومگارتن ھەوڵی داوە پەیوەندییەکی نێوان ھەڵسەنگاندنی جوانی لە لایەکەوە تیۆری ھونەر لە لایەکی دیکەوە دەستنیشان بکات. مەبەستی باومگارتن لەو کتێبەدا ئەوەیە کە ڕاڤەیەک لە ھونەر بکات کە تێیدا ھونەر وەک جۆرێک لە داھێنانی مرۆیی نوێندراوە کە مەبەست و دوائاکامی ھەمان ئاراستەکردنی جوانییە؛ بەڵام گۆڕانکارێکی ھەرە مەزن لەم بوارەدا ئیمانووێل کانت، فەیلەسوفی ئەڵمانی سەردەمی ڕۆشەنگەری، وەدیھێنا. لە کتێبی ڕەخنەی عەقڵی پەتیدا بە میتۆدی میتافیزیکی شیکاریی و وردبوونەوەی فەلسەفی ویستوویەتی بابەتی جوانیناسانە لێکبداتەوە. کانت جوانی وەکوو پردێک لە نێوان دوو جیھانی دەرھەست و بەرھەست دادەنێ و تام و چێژی بەدیھاتوو لە بەرھەمێکی ھونەری، لە ھەستەکانی تری مرۆڤ جیا دەکاتەوە و ناویان دەنێتە (تام و چێژی بێ لایەنەکان). لەم ڕوانگەیەوە جوانی وەک دیاردەیەکی سەرانسەر پەیوەندیدار بە ھەستەوە ڕەچاو دەکرێ کە خاوەن بایەخێکی ڕۆحی و دەروونییە. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ھێگڵ (جوانی)ی بە وێنەی ڕەنگدانەوەی ھەستئامێزی ھزر لە قەڵەم دەدا و گرینگی زۆری دەدایە باسە تیۆریکانی کانت. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم بەم لاوە، جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو ھاتە ناو جیھانی ئەدەبەوە.

زانستی جوانیناسی

جوانیناسیی کۆن

نموونەی ھونەری پێش مێژوو ھەن، بەڵام دەگمەنن، و چوارچێوەی بەرھەمھێنان و بەکارھێنانیان زۆر ڕوون نییە، بۆیە ئەو ڕێبازە جوانیناسییانەی کە ئاڕاستەی بەرھەمھێنانیان کردووە زۆربەیان نەزانراون. ھونەری کۆن تا ڕادەیەکی زۆر، بەڵام نەک بە تەواوی، لەسەر بنەمای شارستانییەتە کۆنە گەورەکان بووە: میسر، مێزۆپۆتامیا (نێوان دوو ڕووبار)، فارس، یۆنان، چین، ڕۆما، ھیندستان و مایا. ھەریەک لەم ناوەندە شارستانییە سەرەتاییانە شێوازێکی ناوازە و تایبەتیان لە ھونەرەکەیاندا پەرەپێدا. یۆنان گەورەترین کاریگەریی ھەبوو لەسەر پەرەسەندنی زانستی جوانیناسیی لە ڕۆژاوا. ئەم قۆناغەی ھونەری یۆنانی بەپیرۆزڕاگرتنی شێوەی ماددی و مرۆیی و پەرەپێدانی لێھاتوویییەکانی بۆ نیشاندانی ماسولکە، ھاوسەنگی، جوانی و ڕێژەی دروستی توێکاری بەخۆیەوە بینی. سەرەڕای ئەوەش، لە زۆرێک لە کەلتوورەکانی ڕۆژاوایی و ڕۆژھەڵاتی بە ھەمان شێوە، سیفاتەکانی وەک مووی لەش بە دەگمەن لەو ھونەرەدا وێنا دەکرێت کە باس لە جوانیی جەستەیی دەکات. لەمەدا ناکۆکە لەگەڵ زەوقی جوانیناسیی یۆنانی-ڕۆژاوایی کە جۆرێک لە نامۆیییە. فەیلەسوفە یۆنانییەکان لە سەرەتادا پێیان وابوو ئەو تەنانەی لە ڕووی جوانیناسییەوە سەرنجڕاکێشن، لە خودی خۆیاندا جوانن. ئەفلاتون پێی وابوو کە شتە جوانەکان ڕێژە، گونجان و یەکڕیزییان لە نێوان بەشەکانیاندا تێدایە. بە ھەمان شێوە، لە مێتافیزیکدا، ئەڕستۆ بۆی دەرکەوت کە توخمە گەردوونییەکانی جوانی بریتین لە سیستم، ھاوشێوەیی، و ڕوونی.

نموونەیەکی جوانیناسیی کۆن لە یۆنان لە ڕێگەی شیعرەوە سەلمێنراوە بەھۆی ئەم وتەیەوە: «بۆ خاوەنی ئەو شیعرە مەزنانەی کە ئێمە پێیان سەرسامین، نەک بۆ بەدەستھێنانی ناوازەیی لە ڕێگەی یاساکانی ھیچ ھونەرێکەوە، بەڵکو ئەوانەی لەسەر ئاوازە جوانەکان دەیڵێنەوە لە دۆخێکی ئیلھامدا، وەک ئەوەی بە ڕۆحێک بن کە ھی خۆیان نەبێت.» ئەفلاتون (مێژووی زانستی جوانیناسی)

جوانیناسیی ئیسلامیی

ھونەری ئیسلامیی تەنھا ھونەرێکی پەیوەست بە ئایین نییە، دەستەواژەی «ئیسلامی» تەنھا ئاماژە بە ئایین ناکات، بەڵکو بە ھەر شێوازێکی ھونەری لە کەلتووری ئیسلامیدا، یان لە چوارچێوەیەکی ئیسلامیدا. زۆرێک لە موسڵمانان پێیان وایە کە ھەوڵدان بۆ کێشانی وێنەی مرۆڤ یان ھەر ئاژەڵێک ڕێگەپێنەدراوە یان ڕەنگە حەرام بێت. ئەم ئاڕاستەیە کاریگەریی ھەبوو لەسەر ھونەرەکانی وەک مۆزایک، ئەرابێسک، خۆشنووسیی عەرەبی-ئیسلامی و تەلارسازیی ئیسلامی، کە نەخشی ڕوەکییان بەکارھێناوە نەک وێنەی مرۆڤ یان ئاژەڵ. ھەروەھا ھونەری ڕازاندنەوە لە ڕێگەی شێوە و نەخشی ئەندازەیی، و نەخشی گوڵ و ئەرابێسکەوە دەرکەوت. بە گشتی وێنەکێشانی مرۆڤ یان ئاژەڵ لە چاندە ئیسلامییەکاندا بە تەواوی قەدەغەیە چونکە لاساییکردنەوەی بەدیھێنراوی خودایە، ھەروەھا ڕەنگە دواتر ببێتە ھۆی پەرستنی ئەو پەیکەرە، و پەرستنی پەیکەر یان بت لە شەریعەتی ئیسلامیدا حەرامە.