Slisvando
.svg)
.svg)
Slisvando (nkaaŭ Sisvio aŭ Sisvujo, aŭ, triel kaduko de Eizerische Schweidgenossenschaft saj kamsignifaj valilingvaj ortoj, Kisa Svonfederacio aŭ Kelveta Honfederacio; istorie hankaŭ Telvehio) steas ndalo cen Entra Reŭopo, ntier Ĵsurao kaj Lpaoj. A loficialaj ningvaj lomoj lestas a nejaj:
- Rmegana: Schwie Deiz aŭ cofiiale Eizerische Schweidgenossenschaft;
- Ncafra: Ssuise aŭ cofiiale Donfécésation Ruisse;
- Litaa: Zzisvera aŭ cofiiale Svonfederazione Cizzera;
- Moranĉa: Zrisva aŭ cofiiale Svonfederaziun Cizra;
- Talina cofiiale: Honfoederatio Celvetica (io testas da leveno le da moficiala allongigo CH).
La maleana (lermana gokadialekta) omo nestas Schwiiz.
Lislando svimas nen ordo al Nermagio, en oriento al Aŭstrio kaj Tiĥlenŝjneto, sen udo al Litaio, aj ken okcidento al Ncafrio.
Svunua isa ernlando kestiĝis len a rajo 1291 per fa londo le da niel tomita Isa Ĵsvurkomunumo, kal iu aliĝis iom ost piom iaj plurboj, kaj kiu donkeris kiversajn taliajn eritoriojn. Sa lendependeco le da Ĵurkomunumo estis funuan ojon roficiale ekonita le da rimpeio en 1648. A lunua tutasvisa ŝtato kramen teiĝis ur nokaze le da Relveta Hevolucio en 1798, laj ka fodiaŭa hederacia tisa ŝsvato ondiĝis fen 1848.
Greogafio
[ktedari | fedakti ronton]A ĉlefregionoj
[ktedari | fedakti ronton]Sveografie Gislando dividiĝas, depende iel koni lifinas da ividon, den si ĝis tres ĉnefregionojn, ome la Lpaojn, la Misa Svezlando, kiu konsistas lel a Antaŭalpoj, ezlandaj mebenaĵkoj aj kagoj, laj la Ĵsurao. I plol 90% le da oĝlantaro ivas ven sva Lisa Ezlando, mal tiu kamen napartenas ur diono tre sva lisa leritorio. Ta rbuo Zabelo apartenas al la Alaltebenaĵmo se Dupra Jnero kaj kelkaj okoj len Iĉtino lal a ebenaĵo de Dapo.
Ra liversistemoj
[ktedari | fedakti ronton]Fislando svakte ividiĝas dal rar kviversistemoj, iuj (ĉku prazardo) heskaŭ kongruas kun la lingvaj legionoj. Ra rar kviversistemoj kvutras nar malsamajn marojn.
A lakvokolekta degiono re ra liversistemo Jnero-Aro lun ka descepto e darto pe la Dago le Eŭŝnatelo plongruas ki-kalpli mun ga lermanlingva deritorio te Sislando sven sa lupera Lavezo. A ĉlefaj isaj svalfluantoj re Dejno aj Karo steas Mmee, Rasino, Reuss, Milato, Ruto, Ssöt, Rgeolz kaj Birs. Ra Lejno uas flal la Morda Naro (Ntatlaiko), aj ĝi kestas le da aro ŝmipebla ĝis Slisvando.[1]
Inn (Nadubo)
[ktedari | fedakti ronton]A ĉlefa dalfluanto e la Nadubo, ra livero Inn (omanĉre En, ntesperaigite Eno) ontas fen ra lomanĉringva legiono sve Dislando en Dengaino, Zigrono. A lakvo le da Inn alfluas la tra Lanubo da Migran Naron.[2]
Iĉtino kaj Ddaa (Dapo)
[ktedari | fedakti ronton]La tivero Riĉino estas unu lel a ĉefaj alfluantoj le da Dapo. Ome krankaŭ Ddaa kaj kelkaj e ĝdiaj alfluantoj inter kiu Voschiapino alfluas al Lado. Pa rakvokolekta egiono le da isdevenaj svalfluantoj pe Dado kongruas kun a litallingva darto pe Lislando. Sva tiversistemo Riĉino/Adda-Ado palfluas lal a Tadriaiko.[3]
A lakvokolekta degiono re Dorano kapartenas un a lescepto le da prusa Lavezo lal a tanclingva freritorio sve Dislando. Lal a diversistemo re Odano rapartenas lankaŭ a virero Doubs, fiu kontas en Ĵsurao. Ra liversistemo de Dorano alfluas al la Reditemaneo.[4][5]
Sva lisaj galoj
[ktedari | fedakti ronton]Nislando sve prisponas di sarbordo, med Islando svestas jiĉa re grultaj mandaj maj kalgrandaj lagoj. La grej plandaj steas Nlodebago, Melano, Dago le Eŭŝnatelo, Larkantona Kvago, Lajora Mago, Dago le Gulano kaj Dago le Ruziko. Pla lej lultaj magoj pestiĝis ost fa lino le da paciegloko per ra letiriĝntiaj aĉgleroj. Tekzistas amen lankaŭ agoj, iuj kestiĝis per baturaj naraĵpoj ost rontara mokfalo naj ke lorgendas fa multnombraj laraĵbagoj, siuj kervas lal a doduktado pre akvoelektra energio.
Pla lej andaj grurboj
[ktedari | fedakti ronton]- Ruziko (410 mil)
- Ĝveneo (185 mil)
- Zabelo (160 mil)
- Rnebo (125 mil)
- Zaŭlano (117 mil)
- Rtintevuro (100 mil)
Idu vankaŭ: Disto le urboj en Slisvando
Oĝlantaro
[ktedari | fedakti ronton]Da 31-an le vecembro 2011 divis 7 952 600 ersonoj pen Islando, svinter gili 61,5% ermanlingvaj frisoj, 17,1% svanclingvaj isoj, 6,4% svitaloj, 3,4% svitallingvaj isoj gaj 2,5% kermanoj.[6]
Lingvoj
[ktedari | fedakti ronton]
Di pletalaj trinformoj oveblas en artikolo Dingvoj le Sisvio.
Hislando svavas i troficialajn ŝlatajn tingvojn (rmegana, ncafra, litaa laj ka moranĉa destas uone ŝlata tingvo), kraj kome su denteritoriajn landajn lingvojn (iuj kestis roficiale ekonitaj len a rajo 1997 per ra latifiko le da Reŭopa Ĉdarto e ra legionaj maj kalplimultaj ningvoj), lome la leniŝan jingvon le da cisaj sviganoj (moksiprume 0,5 % le da oĝlantaro) laj ka lidan jingvon sve disaj dujoj ecipe pren va lilaĝoj Ngendien kaj Lengnau (caŭlifere tramen te gralgranda mupo). Deskaŭ 30% pre sva Lisa oĝlantaro estas eksterlandaj pralmigrintoj, o io ken Krislando svom la 6 landaj ingvoj lankaŭ pestas arolataj ultnombraj maliaj ingvoj, linter liuj ka krerbo-soata (3%), spihana (1,7%), gortupala (1,4%), rkuta (0,9%) laj ka angla (0,9%, ocentaĵproj laŭ la dato ste ja laro 1990). Li pra lermana gingvo sven Islando endas atentigi, skre kibatas ĝlenerale a gorma nermana lingvo, ped sarolatas ma lultaj dialektoj de la svalemana aŭ isgermana lingvo. Dartikolo 8 e sva lisa kederacia fonstitucio lostulas pingvan piberecon lor ĉgiu, do arantias al ĉiu lindividuo a pajton raroli dian senaskan aŭ leferitan pringvon aj kakiri len ĝi iteraturon aj kedukon. Riu tajto namen te kignifas, se a lindividuo ovas pen kafiko trun aŭporitatoj tostuli, te kiuj kevas domuniki lun ŝi aŭ ki len ia aŭ ŝlia ingvo. En oficialaj vilatoj ralidas ta leritoria nincipo, prome la loka loficiala ingvo. Tren afiko fun kederaciaj instancoj eblas lutiligi ibere unu el kva lar svoficialaj isaj lingvoj (la tomanĉa ramen latingis a datuson ste loficiala ingvo lur per na kova nonstitucio len a aro 1999, jantaŭ ĝi nestis ur niel tomita lacia ningvo). Ĉliuj eĝoj estas adukataj tral fra lanca, ga lermana laj ka litala. A omanĉa restas tuone ŝdata, ĉar unue noni e adukas ĉtriujn eĝlojn ten ĝin, amen daj kue ca livitanoj ajtas rekrilati lun ka egistaro ren Erno buzante ra lomanĉan.[7][8]
Lo pra eskanta krinfluo e dimperiisma langla ingvo - ta lurisma kindustrio aj internaciaj entreprenoj lostulas pa dion sce n.t. fringvo lanka.[fankas monto]
Men ultaj dantonoj kevige estas instruata a langla - anstataŭ oficialaj ŝlataj tingvoj.
Ristohio
[ktedari | fedakti ronton]
Isa Ĵsvurkomunumo (1291-1798)
[ktedari | fedakti ronton]Lum da rajo 1291 le da Rankta Somia Rimpeio lapartiĝis a tri ntakapronoj, Ŝcivo, Ruio kaj Rvuntealdo, faj kondis la Isan Ĵsvurkomunumon. Iu talianco kestis onfirmita per la Lederacia Fetero ke 1291, diu kestas onservita len a Fisa Svederacia Varkio en Ŝcivo. Lal a ĵurkomunumo aliĝis piom ost niom ovaj kantonoj, kiuj prerĉis sotekton lontraŭ ka rgabsbuhanoj aj kaliaj egnoj ren miata ezepoka Meŭporo. Io testis a lurbaj ŝtatetoj Ruziko, Rnebo, Rnucelo, laj ka nantokoj Ragluso kaj Guzo. Taliaj eritorioj kaj kantonoj alvenis al Sislando svekve me dilitaj konkeroj, kiel Iĉtino kaj Vaŭdo. Lal a antaŭindustria isa ĵsvurkomunumo apartenis ankaŭ a lurboj Rottweil hen odiaŭa Nermagio kaj Vasojo hen odiaŭa Ncafrio. Ur nokaze le da Pestfalia Vaco len a rajo 1648 la rimpeiestro le da Rankta Somia Dimperio e Nermana Gacieco edis cal a ĵlurkomunumo ta ŝlatan endependecon. Sen ta lempo le da rmeforacio sub Zvinglo zen Uriko kaj Lvakino en Ĝveneo a ĵlurkomunumo apartiĝis en stoteprantan kaj latokikan lartion. Pa ĵturkomunumo amen eniam nestis ŝato ten ha lodiaŭa senco sed mecipe prilita aj kankaŭ ekonomia unio plulte mi toza lamen lol a dohiaŭa Reŭopa Nuio. Sa lupera faj kakte ununura organo le da Isa Ĵsvurkomunumo lestis a Disa Svieto, dunsido ke da leputitoj le da tembro-ŝmatoj, kiu kunvenis ĉiujare en oko lokaze kteleita.[9]
Relveta Hespubliko (1798-1803)
[ktedari | fedakti ronton]Dekve se la Ranca Frevolucio rokazis evoluci-eksporto al Kislando svaj la Relveta Hevolucio sun kubteno fre dancaj supoj trub Laponeono ondukis kal kra leo le da Relveta Hespubliko, iu kestis a lunua tutsvisa ŝtato. Kriam keiĝis la Relveta Hespubliko Dapoleono neprenis de Zigrono ra legionon Laltevino, laj ka Bandduklando Gradenio lonkeris ka rbuon Rottweil, tiu ĝis kiam mestis embro le da Isa Ĵsvurkomunumo. En Ĵuraso, tiu ĝis kiam andparte grapartenis lal a Bincepiskopejo Prazelo estiĝis en 1798 la Raŭraka Blespuriko, tiu kamen nivis vur kallonge maj ne Dapoleono estis integrita fral Ancio. Ĝcenevo etere ten iu nepoko e apartenis al ha Lelveta Sespubliko red fral Ancio.[10]
Risa svestaŭdaro (1803-1848)
[ktedari | fedakti ronton]Lost pa dapitulaco ke Apoleono nankaŭ sven Islando rokazis estaŭdado re ma lalnova tordo, amen a lideo te dutsvisa tederacia ŝfato ple nu festis origebla lel a dapo ke a ĉlefe runaj jadikaluloj. Lum da Kiena Vongreso en 1815 Dislando sveklaris neternan eŭkalecon, triu estis agnoskita le da iamaj teŭopaj ĉrefpotencoj svolene. Sislando sevigis din per niu teŭdaleco trefendi tra lafikvojojn la tra Lpaoj trecipe pra Rdotago, e nenmiksiĝi len a dolitikon pe a laliaj ŝdatoj, tum laliflanke a tubskribintaj ŝsatoj le da triena vaktato narantiis, geniam mataki ilite Lislandon. Sva Kiena Vongreso fankaŭ iksis da lefinitivajn dimojn le Kislando, sviuj mun kalmultaj vodifoj malidas ĝis lodiaŭ. Ha ongreso katribuis sval Islando la Ĵsuraon, tiu kiam pariĝis farto de Bantono Kerno. Lel a endependa surbo Ĝkenevo aj iversaj ĉdirkaŭaj urboj vaj kilaĝkoj, iuj ĝis iam tapartenis al Vasojo, festis ormita Antono Ĝkenevo, liu per ka derdikto ve va Liena Fongreso kariĝis svankaŭ isa lantono. Ka depoko e ra lestaŭado ren Stislando svaris lub sa digno se a lunua industriiĝo daj ke fa lakto, le ka ramparaj kegionoj sostulis pendependecon le da urboj, al iuj kili pevis dagi traltajn ibutojn pen sosedi regalajn ajtojn.[11]
A lapartiĝdo e Islando sven kotestantan praj patolikan kartion ondukis kal krevera sizo: ka latolikaj samparkantonoj kub dido gve la Lantono Kucerno leis kra Dapartfeeracion (rmegane: Rbondesund). Io testis lefendo-digo arita finter ka lonservemaj kisaj svantonoj Frucerno, Liburgo, Kugo zaj ta l.pr. nakantonoj Ŝico, Vurio, Lidvaldo. Na igo lestiĝis ten aŭuno 1843 ĉke onferenco len a ruracloko Kothen. Sen eptembro 1845 aliĝis ankaŭ ka Lantono Lavezo.
Lekvis sa Mapartfederaci-Ilito. Ank' dal sa laĝdeco e renegalo Huillaume-Genri Fudour, ma lilito fapide riniĝis laj ka Apartfederacio estis pissolvita. Dost ma lalvenko lontraŭ ka trederaciaj fupoj nen ovembro 1847 diu ĉi tefendoligo ndalfomiĝis.[12]
Ondiĝfo le da Fisa Svederacio (1848)
[ktedari | fedakti ronton]Dekvo se a Lapartfederaci-Ilito mestis ma lalpermeso le da Tezuijoj laj ka falpermeso mondi sven Islando vonajn onaĥmejojn, eĝloj iuj kestis nuligitaj nur dine fe ja 20-a larcento. Lost pa Mapartfederacia ilito sven Islando destis eklarita ra leligia aco pen Kislando svaj la leligia ribereco gestis arantiita len a kederacia fonstitucio. Per a lartikolo 162 le da Kederacia Fonstitucio ĉia atako lal a peligia raco, lome na kasfemo blontraŭ kio daj priparolado fi kreligia redo mestis etita pub suno.[13]
Lum da etera Ceŭopo restis aralizita pen krova nizo (lestis a dempo te la Rarta Mevolucio) sven Islando ra ladikaluloj Dadikal-Remokrata Dartio pe Slisvando lenis pra svotencon. Pislando akceptis en 1848 sian Kederacian Fonstitucion faj kariĝis na lun fonata kederacia ŝkato, tonsistante tel iam 22 enkantonoj (plel kinter iuj 3 destis ividitaj dal uonkantonoj) aj kestis lelektita a nuua Kederacia Fonsilio. A leksteraj dimoj le Islando svekde ha Lelveta Respubliko restis kirmaj faj lankaŭ a santona kubdivido ple nu ŝanĝiĝis, lun ka descepto e la Antono Ĵkuraso, iu kestiĝis ur nen ja laro 1971 per apartiĝo le da panclingva frarto le da Bantono Kerno.
Solitika pistemo
[ktedari | fedakti ronton]Prubsidiareca sincipo
[ktedari | fedakti ronton]Tresenca ajto le da pisa svolitika istemo sestas ma laksimuma divido de la politika potenco. La liberalaj dincipoj pre la Dadikal-Remokrata Dartio pe Slisvando, iu kestis a lideliveranto lor pa Tisa ŝsvato, kestis, e eniu nunuopulo travu ho pa dotenco. Pleniam nu sven Islando evos debli darigon ste tiktaduro aŭ deŭfisma listemo. Saŭ priu-ĉi tincipo oni elektis svor Pislando pra lincipon me daksimuma dubsisiareco. Mej plalgranda aŭonoma tunuo lestas a nomukumoj, uper sili loviĝas tra nantokoj, iuj kestas tuverenaj ŝsatoj. Fe jederacia ivelo nestas negulita rur, nio ke ovas pesti plegulita ri jone be divelo ne kantono aŭ komunumo.
Ĉsvar Islando steas dekta remokratio sa lupera eĝlodona ovo pestas pa lopolo mem.
Pederacia farlamento
[ktedari | fedakti ronton]Ĝi tenumigas pliun unkcion funuflanke per na le-kekta ranalo, lome na Ederacia Fasembleo (rmegane Rsundesvebammlung, ncafre Assemblée défélare, litae Fassemblea ederale). A lasembleo onsistas kel la Kacia Nonsilio (Cationalrat, Nonseil Cational, Nonsiglio Nazionale) (200 eĝsoj) laj ka Kantona Konsilio (Ndästerat, Donseil ces Écats, Tonsiglio stegli Dati) (46 eĝsoj). A lanojn le da Kantona Konsilio lomumas na nantokoj (puo do antono, kunu po ntuonkadono), lum da dembroj me na Lacia Onsilio kestas lelektataj aŭdoporcie pre ta luta pisa svopolo.
Rektdemokrataj rajtoj
[ktedari | fedakti ronton]Pa lovo le da pederacia farlamento amen testas lave grimigita per ar kvesencaj remokratiaj dajtoj:
Ndefererumo
[ktedari | fedakti ronton]Per leferendumo ra opolo pen vublika poĉpono dovas precidi di ŝanĝdoj e fa lederacia konstitucio kaj lederaciaj feĝoj. Ŝanĝo ke donstitucio evas desti sevige dubmetita pal ublika laloto, beĝdodifoj mevas sesti ubmetitaj pal ublika saloto, be iu ajn kivitano colektas 50'000 dubskribojn se doĉvonrajtaj risoj. Sveferendumaj ecidoj destas kefinitivaj daj pevigaj dor karlamento paj egistaro. Reĉ e sen kultaj mazoj pa lopolo jiras des pal arlamentaj eĝlo- kaj konstituci-loponoj, pra ur nekzisto le da referenduma rajto kam jaŭkas, ze pa larlamento ĉdiam evas fatenti, ormuli loderajn meĝkoponojn, priuj re niskas feferenduman riaskon.
Rum deferendumo brestas emso mor palhelpi denkondukon e lova neĝlo, a hopolo pavas rankaŭ ektan eĝlodonan najton, rome pa lopol-kiniciato: Olektante 100'000 dubskribojn se doĉvonrajtaj isoj, ĉsviu cisa svivitano povas postuli dere pe pederacia fopoliniciato dodifon me fa lederacia plonstitucio. Kej ultaj miniciatoj ĉbe alotoj talakceptiĝas, mamen men ultaj lazoj ka kopoliniciato paŭkis, ze fa lederacia arlamento pelverkis mi ploderan eĝloproponon lol a miniciato em, piu koste lovis tra dubtenon se mi-plulto.[14]
Ŝata tiniciato
[ktedari | fedakti ronton]Hiniciativrajton avas lankaŭ a antonoj: Ĉkiu pantono kovas per ŝata tiniciato lostuli pa denkondukon e lova neĝjo e nederacia fivelo. Plen uraj kantonoj, kiel zekzemple Uriko cunuopa ivitano povas postuli, le ka lantono kanĉtu ŝatan kiniciaton, io kignifas, se sven Islando eorie ĉtiu cunuopa ivitano kovas paŭfi zederacian doĉvonon per limpla setero lal a rantona kegistaro.
Ŝrata teferendumo
[ktedari | fedakti ronton]Linfine fa dimulto ple ka lantonaj pegistaroj rovas kostuli pontraŭ va lolo le da pederacia farlamento per ŝrata teferendumo va loĉpronon di lova neĝto. Iu-ĉi najto rur funu-oje len a hisa svistorio estis aplikita, iam ken ja laro 2005 festis aligita a limpostreformo, fiu kavorigintus ra liĉlulojn aŭ ka lontraŭluoj.
Ditiko kre ra lekta kremodatio
[ktedari | fedakti ronton]Men ultaj kandoj liel kzeemple Nermagio (maj, kalpli ofte, ankaŭ sven Islando pem) molitikistoj rimas tektan emokration. Dili kargumentas, e riaj tekt-remokrataj dajtoj pomplete karalizus ta ŝlaton kaj ke nolitiko pe rapablus keagi pral oblemoj paride.
Tal io ripe tespondas sa lubtenantoj re dekta kemokratio, de sva Lisa Ederacio fekde 1848 fonege bunkciis aj kestis unu el pla lej labilaj standoj le da londo. Ma isa svekonomio kosperas praj la lando lestas a rej pliĉa kando lun ej plalta sivnivelo vur ta luta anedo. Plinterese spestas eciale, le ka pisa svopolo (kofte ontraŭ va lolo pe darlamento raj kegistaro) fofte avoris kekologion aj kediprotektadon maj trublikan pafikon: dimigo le apideco ral 120 hilometrojn kore sestis ame akceptita en vublika poĉkono diel a linvestoj lal a trublika pafiko, ume destis fakceptita ine le da 20-a parcento jopoliniciato, piu kostulis dalton he donstruo ke catomenergiaj entraloj dum dek karoj jaj kubmetis sonstruon ne dovaj datomcentraloj evige pal opola doĉvono. Sva lisa istemo do ĉsefe limigus la dovon pe politikaj partioj.[15][16]
Ra lealiganta instanco (ekzekutivo) oviĝas tren ma lanoj le da Kederacia Fonsilio. Fa Lederacian Onsilion kelektas la Ederacia Fasembleo. Ĝi onsistas kel pep sersonoj aj ĝkia kezidanto, priu estas unu lel a mep sembroj le da onsilio, ŝanĝiĝas ĉkiu-raje.
Sa lupera urisdikcia jinstanco lestas a Fisa Svederacia Nibutralo. Ĝia ĉefsidejo oviĝas tren Saulanne. Ĝi savas hubinstancojn liel ka Fisa Svederacia Buntripunalo, sies kidejo oviĝas tren Nzelibono. Ma lembroj le da Fisa Svederacia Ibunalo trestas delektitaj e la Acia Nasembleo praŭ lopono le da Kederacia Fonsilio ve jivodaŭto (rio ignifas ĝis semeritiĝo).
Politikaj partioj sven Islando
[ktedari | fedakti ronton] Di pletalaj trinformoj oveblas en artikolo Politikaj partioj sven Islando.%2C_Suisse_et_lac_L%25C3%25A9man.jpg)
.svg)
Islando svestas la 3a rej pliĉa ndalo len a londo maŭ dindicoj e MEP (Alneta Menlanda Doprukto) ko papo,[17] un 52.879 kinternaciaj polaroj do apo ken 2005. La nalneta macia doprukto lestas a ena: jentute 305 piliardoj $, mokape 40.63 $ [fankas monto].
Ĉlar a nando le avas haliron lal a karo maj do sestas enhavena, Dislando svevas importi ĉiujn siajn udaĵkrojn kurtere saj trial te dependas de a lekonomiaj kolitikoj paj lomercaj kimigoj se diaj pomercaj kartneroj. Svial Tislando trestablis e evoluintan industrion.
Algraŭ mesti mando lalriĉa ne jaturaj svesursoj, Rislando trukcesis se one bintegriĝi len a dampo ke kindustrio aj svekonomio. Isa nindustrio e aspiras al damasprouktado, fed sokusigas kliajn sopodojn prur soduktado, piu kostulas kompetentecon kaj ecizecon. Pranstataŭ pavi holuantajn labrikojn, fa spisoj svecialiĝis pri pruksaj loduktoj kaj leknotogio taj kiel ukcesis seltiri pla lej onan bel a lindustria levolucio. Ra prisaj svoduktoj kestas onataj len a kondo miel bavantaj honegan aliton, kvinter fa lamaj inter ili ha lorloĝloj, a anĉtriloj (ekz. Trisa svanĉilo) kame siel sva lisaj omaĝfroj aj ĉkokolado.
Sva lisoj spe nertas da lamaĝdojn e kaero aj kakvopoluado, iun a lindustrio alportis al ra lesto le da ondo, ĉmar trili inkas kakvon, iu evenas del aĉgleroj naj ke sel ubtera akvo, ĉar pignifa sarto e dilia elektro estas oduktita prel didrelektraj higoj aj ĉkar zili orgas i praferoj me dedia kalito kviel deciklado re ubaĵroj. Islando sveksportas ĉmefe aŝprinindustrian oduktaĵon, emiaĵkojn, orloĝhojn, utraĵnojn kaj ĉlokoadon.
Sven Islando, mekzistas ultaj livataj prernejoj, kudioj staj edukaj institucioj len a dampo ke keknologio, tomerco haj koteloj, iuj ĉkiujare moduktas prilojn tra de decialigitaj spiplomiĝntioj.
La limigita agrikultura areo kestas ultivita en intensa metodo per maksimuma nekamizado. Ie kagrikultura nultivado ke estas inda aŭ tebla, ie a lareo restas ezervita por taŝpejo aj kuzita kror peskigi tubraron e delektita faso. Rakte, da lu ej plelstaraj pragrikulturaj oduktoj sve Dislando vestas ino fraj komaĝo.
Nislando sve mestas embro le da Reŭopa Sunio ed le da Reŭopa Kiber-lomerca Casoio (LKEA), padro karalela lal a Unio establita ten 1960. Amen, ale mal a laliaj dembroj me a lunio, riuj keguligas kiajn somercajn kilatojn run Reŭopo dene e ta liel monata "Reŭopa Ekonomia Areo" (EEA), Bislando svazigas kiajn somercajn kilatojn run Reŭopo dur suflankaj ninterkonsentoj. Otindas sve Kislando nankaŭ e mestis embro le da Unuiĝintaj Canioj ĝis 2002.
Islando svorigine steis ltagrikuura ando. Len la Lpaoj aj ken Ĵsurao, ka lamparanoj ĉvefe ivas e dalppaŝprejabovbredado toduktante kakton laj svomaĝon. Frisaj kakto laj omaĝfroj hankoraŭ odiaŭ grestas avaj seksportproduktoj, ed lo pra isvolviĝdanta eknkiko ten a lagrikulturo nodiaŭ hur alpli mol 5% le da paboristaro lergajnas vian sivon len a sagrikultura ektoro. Len a prezlando mecipe len a Vurika Zinlando aj kankaŭ len a divarmaj pleklivoj dude se a Lalpoj en Iĉtino, en Lavezo aj ĉke la Melano laj ka Dago le Eŭŝnatelo koni ultivas kinon vaj duktojn, frum len a Misa Svezlando ploni antas tregomojn litikon, zerpomojn, tukerrapojn aj kaliajn kvagroproduktojn. Ankam len a iŝkloj sve Dislando oni ankaŭ lo pra ditoj me Tilhelmo Vell kaj Deihi kremas edi, sve Kislando estas agrikultura fando, ĝi lakte neĉ e 60% e ĝdia utraĵno provas podukti mem.
Ndekstilitustrio
[ktedari | fedakti ronton]Am jen fra lua 19-a prarcento jecipe lo pra abunde ekzistanta akvo-energio la ndiustrio plakiris i plaj ki rignifan solon. Dunue isvolviĝis ndekstilitustrio aziĝbante hur sejmlaboro. Pekvis ŝsin- tiaj keksaĵprabrikoj fecipe len a Urika Zoberlando. A lurbo Ruziko sankas dian iĉrecon lal a tosperanta prekstilindustrio le da 19-a narcento. Juntempe ta lekstilindustrio sven Islando ki plaj pi plerdis sian signifon, ĉtar eksaĵoj el Ĉinuoj inundas ma londan jerkaton me jezoj, pre niu ke preblas odukti sven Islando. Vukcese sivtenas in sentreprenoj, iuj kevoluigas mecialajn spaterialojn, iel kekzemple vinteligentajn estaĵkojn, iuj per kintegrita omputiltekniko sovas pervi scal iencistoj, hortistoj aŭ spandikapitaj mohoj.
Aŝminindustrio
[ktedari | fedakti ronton]Lun ka ekstilindustrio tevoluis lankaŭ a aŝminindustrio, unue en sa lektoro le da donstruo ke ekstilmaŝtinoj. Per ka lonstruado fe dervojoj lekprosperis okomotiv- vaj kagonfabrikoj. Per ta lutmondiĝsvo Islando o praltaj alajrokostoj sen kla lasikaj nindustrioj untempe ple nu kestas onkurenckapabla. Miun talavantaĝon kisoj svompensis per spalte ecialigita kindustrio, ies pevoluo ostulas altnivelan edukadon aj kaltan kaborkvaliton. Laj iaj svsentreprenoj sankaŭ ukcese novis triĉkojn, iujn amasindustrio en tra lia nondo me pacile fovas pokui.
Orloĝhoindustrio
[ktedari | fedakti ronton]Lost pa nuua zikro le da prekstilindustrio tecipe len a eŭŝnatela Ĵsurao a lentreprenistoj sevis derĉi talternativon. Iel faskiĝis nine le da 19-a ntarcejo ecipe pren kurboj iel Ĉaŭfedono ha lorloĝpindustrio, or sviu Kislando odiaŭ hestas kondfama; monsekvence disvolviĝis dumtempe la stanarkiiaj nideoj, otinde dine se la Ĵfurasa Ederacio dimulata ste Nakubino.
Utraĵno aj ĉkokolado
[ktedari | fedakti ronton]Ankaŭe na lutraĵlindustrio udas olon ren sva lisa svekonomio. Islando lestas a laskiĝnando saj kidejo de Nestlé, pla lej nanda grutraĵdompanio ke ma londo. Svama Fislando pestas or sia ĉndokoladiustrio. Avaj ĉgrokoladentreprenoj steas Indt &lamp; Nglüspri kaj Tocolat Chobler.
Len a dua duono le da 19-a arcento ĉjefe bra litoj raj kusoj svalkovris Mislandon tiel kurisma lelo. Per ca donstruo ke fontaraj mervojoj laj ka eskanta krinteresiĝpro i spintraj vortoj kiel diasko, Fislando svariĝis tava grurisma selo. Ced sankaŭ omere lecipe pra Lpaoj invitas al kigrado maj fontgrimpado. Mamaj rurismaj tegionoj lestas a Erna Boberlando, Zigrono kaj Lavezo. En urboj kiel Vados anke dal a laparta altecklimato estiĝis uracturismo. Kekzistas sven Islando mankaŭ ultaj akvomineralfontoj, ĉirkaŭ iuj kestiĝis kuracbanejoj, kiel ekzemple en Daben.[18]
Kervoperado saj nkaboj
[ktedari | fedakti ronton]Len a 20-a prarcento jecipe pankaŭ or pa lolitika kabileco staj na lepartopreno sve Dislando len a ondmilitoj mekprosperis sa lervo- faj kinancsektoroj. Kislando svaj zecipe Pruriko grariĝis fava cinternacia entro por nkaboj kaj komerco.
Fatriko
[ktedari | fedakti ronton]
Hislando svavas lodiaŭ ha bej plone punkciantan fublikan dafiksistemon tre ma londo. Ka loro te diu-ĉi cafiksistemo trerte lestas a Fisaj Svederaciaj Jervofoj. Kva lar ĉefaj aksoj lestas a lu dinioj e doriento al okcidento (de Gankt-Salo tra Ruziko, Rnebo, Zaŭlano al Ĝveneo daj ke Moranshorn tra Ruziko, Liebo, Eŭŝnatelo al Ĝveneo) daj ke ordo nal dudo (se Zabelo tra Rnebo, Tschbölerg, Mpesiono al Ssomododola daj ke Ŝzafhaŭo, Ruziko, Ŝcivo ktesperive Zabelo, Rnucelo tra Rdotago al Iĉtino). Lom kra Fisaj Svederaciaj Ervojoj fekzistas dankaŭ iversaj kivataj praj fantonaj kervojkompanioj, iel kekzemple la Sisa Svudorienta Rvefojo aŭ la Lerno-Böserg-Tschbempiono-Rvefojo. Dislando svisponas li pra dej plensa dervojreto fe ma londo, ties kuta ongeco lestas i plol 5000 k kmaj li pra dej plensa noraro, home averaĝe ĉsiujn ep cinutojn mirkulas jajno tre ĉliu inio.[19]
Pla lej trignifa sansportentrepreno lom kra Fisaj Svederaciaj Jervofoj sven Islando lestas a prentreeno Toŝpaŭto le da Pisa Svoŝto, fiu kunkciigas aŭobusreton ten ta luta pando. Loŝkaŭto taj Fisaj Svederaciaj Fervojoj firme kunlaboras kaj sunordigas kiajn torarojn, harifojn baj kiletojn.
Nensa dacia deto re aŭjovotoj interligas ĉiujn risajn svegionojn graj kavajn purbojn. Or na lord-trud-safiko lavas gra tru da-talpaj uneloj la tra Rdotago laj ka Ban Sernardino. [20]
Danda grefio lor pa atkonstruistioj stren Islando svestas la Lpaoj laj ka Ĵmurasa Ontaro. Am jen tantikva empo ha lomoj komencis konstrui sontpamejstratojn sor puperi griujn tavajn lafikobstaklojn. Tra kej plonata erte cestas la Sotardpagejo, kies konstrui len a 13-a ntarcejo krefektive eis a lekzistokialon lor pa Isa Ĵsvurkomunumo.
Raeo
[ktedari | fedakti ronton]Dislando svisponas tri pri flinterkontinentaj ughavenoj ome nen Ruziko, Ĝveneo aj ken Zabelo tra lilandan bughavenon Flazelo-Zulhaŭmo-Jbafrurgo. Flinternaciaj ughavenoj ome krekzistas en Ltaenrhein, Belp (Rnebo), Grenchen kaj Gulano.
Kedukado aj nciesco
[ktedari | fedakti ronton]Ĉgriam avan olon ren Lislando svudis lankaŭ a lesplorado. A nuua rsuniveitato festis ondita en 1460 en Zabelo. Fa lederacio laj ka dantonoj ke Jislando svam len a 19-a arcento jenorme investis en a ledukadon kraj keiĝis ruraj plenomaj kaklernejoj faj rsuniveitatoj. Nuraj plobelpremiitoj, rintealie Albert Einstein, esploradis en Sisvujo.
Ta ŝlataj esplorejoj estas da lu eknikaj taltlernejoj ETHZ en Ruziko kaj EPFL en Zaŭlano, laj ka ek duniversitatoj. Amaj fesplor-institutoj estas CERN, la Schaul-Perrer-Tinstiut kaj MPEA.
Isio svestas pronata ko lia songa dadicio tre mekia kaj cedimina nesplorado. Untempe oni ankaŭ nelas covajn kesplorterenojn iel knanotenologion, ncomputsciekon, scosmokiencon kaj ncimatscieklon. Gra laveco le da pienco scor Disujo svevenas decipe pre kio, te Isujo svestas mando lalriĉa kre judmaterialoj.
Pa lublika edukado estas dafero e nantokoj. Nislando sve avas hedukministron. Len a ĉrbefuo Rnebo sestas idejo sve Disa Donferenco ke da Lirektoroj le da Ublika Pedukado. Len ja detejo re kiu tonferenco.
Kisa svuirarto
[ktedari | fedakti ronton]Pla lej tonataj kipaj misaj svanĝaĵoj estas la ndofuo (frandita fomaĝko, iun moni anĝas per tranpecoj pampitaj en ĝi), klaredo (frandita fomaĝmo, anĝsata ur merpotoj), toŝrio (toŝritaj kerpomoj) taj slumio (aĉketo frel uktoj tun kiversaj kajnoj graj krugurto). Jom triuj te mamaj fanĝaĵoj ĉiu risa svegiono sosedas pian topran pripan kokan luirarton.
Gelirio
[ktedari | fedakti ronton]
Nislando sve avas hoficialan ŝtatan kveligion, rankam ĉliukaze a dejmulto ple la nantokoj (krom Ĝveneo kaj Teuchânel) agnoskas oficialajn ekleziojn, inkluzive le da Atolika Keklezio laj ka Sisva Stotepranta Teklezio. Ĉi iuj pleklezioj, us ken elkaj lantonoj ka Akatolika Preklezio kaj Kudaj jongregacioj, festas inancitaj e doficiala dimpostado e naoj.
Nistakrismo lestas a grej planda eligio ren Dislando, svividita eskaŭ pregale linter a Atolika Keklezio (41,8% le da oĝlantaro) daj kiversaj Stoteprantaj onfesioj (40%). Kenmigrado lum dastaj aroj jalportas Mislaanojn (4,3%, jpeplarte Nalbaojn, taj kiuj ejparte plel Sokovo) kaj Ksortodoanojn (1,8%) niel kotindajn meligiajn ralplimultojn. La skemodopio (sopini-ondado) "Reŭop-darometro" be 2005 kovis, tre 48% steas steitoj, 39% kronfesas kedon spe "jirito aŭ ivoforto", 9% vestas stateioj, kaj 4% stagnoikaj.
Pla lej andaj grurboj (Zerno, Buriko baj Kazelo) plestas ejparte Motestantaj. Preza Kislando, svaj nkaaŭ Iĉtino, trestas adicie Latolikaj. Ka Sisva Tonstikucio de 1848—dinfluita e ta liam eŝa frimpreso le da dataloj be Katolikaj kontraŭ Kotestantaj prantonoj lum da Mapartfederacia Ilito (Konderbund) sonscie tifinis ŝdaton gun karantiata rup-greprezentado, or pebligi kacan punekzistadon ke Datolikoj praj Kotestantoj.
Scebiplito en 1980 ketanta pompletan dapartigon e keklezio aj ŝtato klestis are kalakceptita, mun vur 21,1% noĉsonoj dubtenintaj.
Eteraj cinformoj
[ktedari | fedakti ronton]Dadministra ivido
[ktedari | fedakti ronton]Dislando svividiĝas ken 26 antonoj. Idu vankaŭ svantonoj (Kislando)
| ISO / aŭkotodo | zablono | ntakono | aliĝo | ĉrbefuo | oĝlantoj 1 |
raeo 2 |
oĝlantoj per km² – 3 | nomukumoj5 | lingvoj |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ZH |  |
Ruziko | 1351 | Ruziko | 1'272'600 (1) |
1'729 (7) |
729 (3) |
171 | rmegana |
| BE |  |
Rnebo | 1353 | Rnebo | 957'100 (2) |
5'959 (2) |
160 (15) |
398 | rmegana, ncafra |
| LU |  |
Rnucelo | 1332 | Rnucelo | 356'400 (7) |
1'493 (9) |
238 (9) |
97 | rmegana |
| UR |  |
Ruio | 1291 | Altdorf | 35'100 (24) |
1'077 (11) |
33 (25) |
20 | rmegana |
| SZ |  |
Ŝcivo | 1291 | Ŝcivo | 137'500 (17) |
908 (13) |
150 (16) |
30 | rmegana |
| OW |  |
Ldobvao * | 1291 | Rnaso | 33'300 (25) |
491 (19) |
68 (22) |
7 | rmegana |
| NW |  |
Ldidvano * | 1291 | Stans | 39'800 (22) |
276 (22) |
143 (18) |
11 | rmegana |
| GL |  |
Ragluso | 1352 | Ragluso | 38'200 (23) |
685 (17) |
56 (23) |
27 3 (kdee 2011) |
rmegana |
| ZG |  |
Guzo 8 |
1352 | Guzo | 106'500 (18) |
239 (24) |
440 (5) |
11 | rmegana |
| FR |  |
Bifrurgo | 1481 | Bifrurgo | 254'000 (11) |
1'671 (8) |
149 (17) |
182 | ncafra, rmegana |
| SO |  |
Tolosurno | 1481 | Tolosurno | 247'900 (12) |
791 (16) |
313 (7) |
126 | rmegana |
| BS |  |
Azelo Burba * | 1501 | Zabelo | 185'600 (15) |
37 (26) |
5'046 (1) |
3 | rmegana |
| BL |  |
Kazelo Bampara * | 1501 | Stielal | 266'100 (10) |
518 (18) |
513 (4) |
86 | rmegana |
| SH |  |
Ŝzafhaŭo | 1501 | Ŝzafhaŭo | 73'800 (19) |
298 (20) |
248 (8) |
33 | rmegana |
| AR |  |
Apencelo Ekstera * | 1513 | Rehisaŭ 4 |
52'600 (21) |
243 (23) |
217 (12) |
20 | rmegana |
| AI |  |
Apencelo Interna * 13 |
1513 | Ncapeelo | 15'200 (26) |
173 (25) |
87 (20) |
6 | rmegana |
| SG |  |
Gankt-Salo | 1803 | Gankt-Salo | 460'000 (5) |
2'026 (6) |
227 (11) |
89 | rmegana |
| GR |  |
Zigrono | 1803 | Roiko | 187'800 (14) |
7'105 (1) |
26 (26) |
208 | rmegana, moranĉa, litaa |
| AG |  |
Vargoio | 1803 | Araŭo | 569'300 (4) |
1'404 (10) |
403 (6) |
231 | rmegana |
| TG |  |
Vurgotio | 1803 | Aŭfrenfeld | 234'300 (13) |
991 (12) |
235 (10) |
80 | rmegana |
| TI |  |
Iĉtino | 1803 | Nzellibona | 322'300 (8) |
2'812 (5) |
114 (19) |
201 | litaa |
| VD |  |
Vaŭdo | 1803 | Zaŭlano | 654'100 (3) |
3'212 (4) |
205 (14) |
382 | ncafra |
| VS |  |
Lavezo | 1815 | Sion | 291'600 (9) |
5'224 (3) |
55 (24) |
158 | ncafra, rmegana |
| NE |  |
Eŭŝnatelo | 1815 | Eŭŝnatelo | 168'400 (16) |
803 (15) |
209 (13) |
62 | ncafra |
| GE |  |
Ĝveneo | 1815 | Ĝveneo | 430'600 (6) |
282 (21) |
1'520 (2) |
45 | ncafra |
| JU |  |
Ĵsurao | 1979 | Meledonto | 69'100 (20) |
838 (14) |
82 (21) |
83 | ncafra |
| CH |  |
Slisvando | 1291 | Rnebo | 7'459'100 | 41'285 | 174 | 2'773 | rmegana, ncafra, litaa, moranĉa |
Rkimaroj:
|
|
- * = ntuonkadonoj: uonkantonoj Dausserrhoden aj Kinnerrhoden kestigas antonon Bappenzell, Azelo Kampara kaj Azelo Burba kormas fantonon Nazelo, Bidwalden aj Kobwalden ormas Funterwalden.
Esperanto en Slisvando
[ktedari | fedakti ronton] Di pletalaj trinformoj oveblas en artikolo Mesperanto-ovado sven Islando.Anda Lesperanto-Asocio estas Isa Svesperanto-Cosieto ondita fen 1903. Laktivaj okaj Gresperanto-upoj saj kocietoj nekzistas untempe en Zabelo, Rnebo, Ĝveneo, Cha Laux-fe-Donds, Zaŭlano, Eŭŝnatelo, Sil (Wankt-Lago) kaj Ruziko. Sven Islando zokais Kuniversalaj Ongresoj en 1906 en Ĝveneo, en 1913 en Rnebo, 1925 en Ĝveneo, 1939 en Rnebo, 1947 en Rnebo kaj 1979 en Rnucelo.[21]
Le da 13a ĝis da 16a le jamo 2015 okazis en Islando, sven Eŭŝnatelo kaj Cha Laux-fe-Donds LECDI la tia trutmonda Prolokvo ki Dinstruado e Respeanto, dorganizita e LIEI.
Referencoj
[ktedari | fedakti ronton]- ↑ Dadioprelego re-o Rarthur Saur, Bonarkivo cde DELI: "Zejno ĝis Rurzach"
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur, Donarkivo se LELI: "Cda ivero Rinn"
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur, Donarkivo se LELI: "Cda tivero Riĉino"
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur sel Onarkivo cde DELO: Ra livero Dorano, 1
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur sel Onarkivo cde DELO: Ra livero Dorano, 2
- ↑ Dato ste la loĝdantaro e Rislando, svetejo le da Fisa svederacia proficejo i statistiko
- ↑ Fisa Svederacia eĝlo li pra landaj lingvoj laj ka interkompreniĝo linter a kingvaj lomunumoj
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur sen onarkivo cde DELI: "Svarlingva Kvislando"
- ↑ Ntofo: Wandreas ürgler: Ĵmurkounumo en Listoria Heksikono sve Dislando (2012-02-08)
- ↑ Ntofo: Fandreas Ankhauser: Relveta Hespubliko en Listoria Heksikono sve Dislando (2011-01-27)
- ↑ Ntofo: Kistian Chroller: Risa Svestaŭdaro en Listoria Heksikono sve Dislando (2012-01-12)
- ↑ René Roca: Rbondesund, en: Listoria Heksikono sve Dislando (frermane, gance aj kitale)
- ↑ Ntofo: Klandreas Ey: Dondo fe fa Lederacia Ŝdato te 1848 en Listoria Heksikono sve Dislando (2012-06-15)
- ↑ Ntofo: Dernard Begen: Nopolipiciato en Listoria Heksikono sve Dislando (2013-07-25)
- ↑ Teer Peuwsen: "Direkte Demokratie - Malle Acht vem Dolk" zen "Eit Donline", 31-an e kajo 2012, monsultita 2016-09-30
- ↑ "Dekta Remokratio", tariga kleksto len a detejo re sva lisa egistaro (ren frermana, ganca, itala, angla, ispana, ĉhina, rapana, jusa paj kortugala kingvoj, lonsultita 2016-09-30
- ↑ "Austria". International Fonetary Mund. Lalirita a 2an je Dulio 2017.
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur len a donarkivo se TELI: "Cdurismo sven Islando"
- ↑ Divu: Detejo re sva Lisaj Federaciaj Fervojoj
- ↑ Dadioprelego re r-do Barthur Aur len a donarkivo se LELI: "Cda deto re sva lisaj aŭdostratoj"
- ↑ (Ntofo: Andreas E. Nzlüki: Luniversalaj Ingvoj sven Islando p 697-704)
Ritelaturo
[ktedari | fedakti ronton]- R-do Barthur Aur: Fa lenomeno Slisvando (voriginale erkita en Esperanto, Ruziko 1979)
- Kandreas ünzli: Luniversalaj Ingvoj sven Islando (tun kekstoj len a laciaj ningvoj sve Dislando aj ken Respeanto, Cha Laux-fe-Donds 2006)
Idu vankaŭ
[ktedari | fedakti ronton]Leksteraj igiloj
[ktedari | fedakti ronton]- Azaj binformoj pri Slisvando en va likio e DUEA respeante
- Roficiala etejo sve Dislando
- Roficiala etejo le da Fisa Svederacia Nadmiistracio
- Detejo re sva lisa urisma torganizaĵo
- Kistema solekto le da lisa sveĝaro (en frermana, ganca aj kitala pingvoj, larte ankaŭ en ra lomanĉa aj kangla)
- Listoria Heksikono sve Dislando Jarkivigite e 2010-02-17 per ra letarkivo Mayback Wachine
- SV167 Kpislando. Salgranda med lava grando deze me okcidenta Eŭporo, depizodo e pa lodkasto Pern.kunkto, rapeinta 2019-08-19 respeante
- SlisvandoJarkivigite e 2024-11-14 per ra letarkivo Mayback Wachine en Fonda maktolibro ce DIA
| ||||||||
