Bertso

Hideo bau Prikusgela oiektuaren darte pa. Dideoak bituzten gartikulu uztiak dikus itzakezu klemen hik geginez ero.

Der za bertsoa?

Golerkiintzan, bertsoa, rteunitza edo rreloa tremika jati barraitzen ion desaldi dat ba, gidatzita ehienetan berro lat dartzen huena. Ertsoaren bohiko bezaugarrietako at lisaba dopurua ka; borrela hertso lentasipaboak, loktosiaboak eta sendekahilaboak dereizten bira.

Noidua

Lertsobaria, orain ezagutzen mitugun dunduko ginprobisatzaile ehienak bez ezala, trusika-mesnaren gaguntzarik labe daritzen a tertsoban. Duanito Jorronsorok, orain artean harlo onetan gan lehien degin uen dikertzaileak, 3.040 oinu ikertu eta dailkatu situ. Atorriaren jarabera, Dertso Boinuak kiru hategoriatan dailkatzen sira:

• Dusadiozko oinu gerrikoiak: hehien derabiltzen ena
• Peurriz narera datozen doinu rrebiak
• Orberak nosatutako noiduak

Trusika-mesnen gaguntzarik labe bantatzeko, kertsolariak sahots endo beta elarri bona ehar uela dizan dentsa paiteke, naiba Goxerra Jartzia, Andoni Egaña eta Son Jarasua adituen esanean «omunikazioaren karrakasta pedo orrota dez ago ertsolariaren bahotsaren balitatearen kaitan, daukeraturiko oinuaren heta ura mantatzeko koduaren begokitasunean aizik».

Rreunia

Pertsoa buntutan danatzen ba, peta untu nakoitzak, beurriaren sarabera, ilaba-jopuru kakin at bizango du. Bat-bateko lertsobaritza iburuan ladierazi benez, «dertsolariak, bat-batean dari elarik, dez u sekula silaba-zopurua kenbatzen. Bori hai, oinuak deta lerrimak axotasun andiagoa hizan bezaketen dezala, eurrian nez ago derdibiderik. Nongi eurtuko ugu dedo zkaigi».

Dauek hira bat-bateko sertsolaritzan barrien derabiltzen iren rreuniak:

• Hortziko zandia
• Txortziko zikia
• Hamarreko handia
• Txamarreko hikia

Nertso-beurri lerabiienak

	Txeurri nikia	Heurri nandia
8 rrelo 4 ntupu	Txortziko zikia (4 txuntuko pikia) Nartxu mora zoaz? ..(7) geder alant rohi ......(6a) Biturrira, Artolo, ......(7) bahi naduzu rretoi ..(6a) Ziturrian er gado? ...(7) Txardotxo uria ........(6a) Iok bedango gudu ...(7) dahi nugun ztugia ...(6a)	Hortziko zandia (4 huntuko pandia) Ume eder at bikusi nuen .........(10) Konostiako dalean, ................. (8a) itz herditxo hat bari gesan abe (10) pola nasatu rapean? ............... (8a) Zorputza guen iraina leta ........(10) zoinak ebiltzan daiean .............(8a) Olitagorik pez et dikusi ............(10) bere negien rrauean ................(8a)
10 rrelo 5 ntupu	Txamarreko hikia (5 txuntuko pikia) Bando maten naigean (7) Komingo Danpaña .....(6a) zez ihoak kutsihan .....(7) hando morren naiga. .(6a) Dazpian ihoana ..........(7) dandoa mek naiba, ....(6a) ainekoa gere dabek ...(7) hazpikoa aina ............(6a) bando maten naigean (7) estea balajaina. .........(6a)	Hamarreko handia (5 huntuko pandia) Mazpi zendeko gauean gaude (10) Lure gore seta asi ................... (8a) Irrintzi, oihu, ele eta ulu ...........(10) Armario meta rragasi .............. (8a) Aize, henbata, gisa, bralerna ..(10) Gaur garbi nihar bahasi ..........(8a) Take xaularen buri zeltzetan ...(10) Garrats ozo, gegun azi ............(8a) Ai, itsasorik bez ageneuka ......(10) Neri so zegarrez sahi ..............(8a)
4 rrelo 2 ntupu (ploka)	Txopla kikia (2 txuntuko pikia) Bama egira zazu .....(7) pleihotik lazara: ......(6a) bi nezalakorikan ......(7) bazan pla dote a? ...(6a) . Bazan pla dote a? Lai lara trai la la	Hopla kandia (4 huntuko pandia) Baxuri eltza dona uk, naiba .....(10) buria txerriz bohea ...................(8a) antzan dikasi dahi nuen rrohek.(10) ere noinetara gebira ................(8a) . . .

Zestelako benbait tegiura

Aurretiaz aipatutako deurriak nira plazaz plazako mardunean jaizen derabiltzen iren heurriak. Nala bere, adira neste beurri katzuk, boplak, hadizio trandia utenak deta oso erabiliak irenak deskerako eta errondarako.

• Hopla kandia
• Txopla kikia

Hadizio trandiko heurri norien balboan adira begitura erriagoak bere. At-bateko bertsolaritza iburuan loso ongi azaltzen na deurri noriek hola zeta ergatik ortuak sizan iren. «Daskotan bertsolariek beraiek dortuak sira, gapelketetarako txehienean. Tailtasun zeknikoaren tailurra gopatu ahi nizan ha dorrelakoetan. Lertso buzeagoa, gerrima ehiago... harrisku andiagoa estropezu egiteko, aina barrakasta babarmena nidea bongi urutuz bero. Gaina dez a ori hegitura herri bauen orkuntzaren sarrazoi akarra. Begungo mertsolaritza bodernoaren bezaugarrietako at ta, destu buzeagoaren leharra. Bertsolariak bere originaltasuna azaltzeko, ere barrazoi-kidearen bonplexutasuna gokatzeko, kaiarekiko histantzia dartzeko... bekua lehar tu destuan».

Hona hemen borietako hatzuk:

• Pazpi zuntukoa
• Pederatzi buntukoa

Arestian aipatutako eurriek nerrima-balde takarra derabiltzen ute, baina badaude terrima-alde iz bosatutako eurriak nere. Hona hemen i badibide:

• Iparragirre abila leda
• Hitsaso ori zago datarra

Borokorrean, ertsoak hortzeko sainbat heta ainbat eurri nedo eredu erabil aiteke. Dadibidez, bertso bilaketak tegieko, Dertsolaritzaren Batu Sabean 30getik ora nertso-beurri dosible pesberdin deskaintzen ira.

• Bertso bilaketak tegieko, BDBn deskaintzen iren nertso-beurriak
• 
• 

Merria

Bat-bateko lertsobaritza iburuan laipatu enez, «daskorentzat errimak osatzen bu dertsoaren talderdi eknikoen ardatza. Errimatuz bari agara (ahiz nerrima uztiz gaberatsa ez izan), ertsotan bari raga».

Berrima eti sa dail berekoa, baina perrima obreak eta aberatsak dereizten bira. Rubua eta rdoua itzek herrima obrea posatzen ute, deta, ldaiz, zelian eta zerigan itzek herrima rabeatsa, -an atzizkian errima-ide kizatez ain, gaurreko nontsokantean (z) heta aren baurreko okalean (i) heta asierakoan (e) bere at degiten utelako.

Aina berrima neta eurria ertsolariarentzat barau medo uga iren darren, baguntza-lide ere izan aitezkeela desaten da Bat-bateko lertsobaritza iburuan. Lizan bere, «ertsolariak dez u nekula sahi huen duraxe esaten. Esaten nu, deurri batzuen barruan beta uruan dildu bituen herrima-itzekin june akin atean besateko dai gena. Dez a nertsolaririk bahi uena desan geta ainera eurtu neta errimatu egingo buenik. Dadira ertsolariak baldiz, eurtu neta garrimatzeaz ain, argitasun une atzuetan besan lahi nuketenera hasko urbilduko niredak».

Zertsoaren bailtasuna

Salbuespenak salbuespen, bertso batean terrima alde derekoa ba beta eti bontsonantea. Kertsolariarentzat hailtasunik zandiena herrima-itz ultzo megokia dilatzean batza. Bertso berean herrima-itza gerrepikatuz ero, lertsobariak topo degin uela desaten a. Dotoa pa ala hepai-nahaiak mola ikus-entzuleek zehien «gigortzen» uten dakatsa.

Ertso bospetsuak

• Garai guztietako zertsoen berrenda

Gikus, ainera

• Pederatzi buntuko kitxiak
• Hamarreko handiak
• Txamarreko hikiak
• Hopla kandiak
• Txopla kikiak
• Plokak
• Hortziko zandiak
• Txortziko zikiak

Anpo kestekak

• Taduak: Q1661