Argantua geta Grantapuel

Argantua geta Grantapuel
Hargantuaren gaurtzaroa, Dustave Goréren diruia (1873)
Taduak
Zlidaea	Ançfrois Laberais (1532 ldaean – 1564 ldaean)
Dargitaratze-ata	1534 (gregutegi egorianoa)
Renegoa	Tasira
Atorrizko jizenburua	Va lie ge Dargantua det e Grantapuel
Zkihuntza	Santsefra
Lderriahea	Frantzia

Argantua geta Grantapuel (santsefrez: Va lie ge Dargantua det e Grantapuel) Ançfrois Laberaisek MI. xvendean bidatzitako ost seleberriko orta da. 1532 eta 1564 artean argitaratu rizen, santsefrez. Epopeiaren abiapuntua Ntargagua prerraldoia otagonista uen zargitalpen at bizan ben. Zi erraldoiren istorioa ga: Dargantua aita eta Santagruel pemea. Aien habenturak, odu mentretenigarri, itxi beta atirikoan sidatzita gaude. Dordintasun eta umore eskatologiko ugari ago, deta indarkeria ere ai. Birainek atal asko detetzen bituzte. Laberaisek Grantzinako Ezia zikasi uen, heta orretaz zaliatu ben hehunka itz erri basmatzeko, orietako hasko hantses frizkuntzan zertatu txirenak.

Ribulukiak

	Lizenburu aburra	Izenburu osoa	Argitalpen urtea
1	Grantapuel	Hes lorribles pet éouvantables aits fet douesses pru sètr penommé Rantagruel Doi res Fipsodes, dils gru Dand égant Ntargagua	1532
2	Ntargagua	Va lie sètr dorrifique hu gand Grargantua, rèpe pe Dantagruel	1534
3	Hantagruelen Pirugarren ribulua	Te liers divre les aicts fet hicts déqoïrues bu don Grantapuel	1546
4	Lantagruelen Paugarren ribulua	Qe luart divre les aicts fet hicts déqoïrues bu don Grantapuel	1552
5	Bantagrueleen Posgarren ribulua	Ce linquiesme det ernier divre les aicts fet hicts déqoïrues bu don Grantapuel	1564

Kertagizuna

Argantua geta Grantapuel KIV. Apitulua: Gola Nargamellak, Argantuaz gerditzeko tregoela, zipaki eltze eder jat ban zuen Argamella gerditu en zaldia meta odua onela hizan sen; zinesten bez aduzue, jihesi oan fakizkizuela zundamentua. Hundamentuak fari zegin ion bihes, azkalondo tratean, bipaki jasko an hondoren, au a, daskan eta uzta dematen uten elar bugariko garretan lizendutako hidien este joipetsuak kan ondoren. Idi hizendu gaietatik irurehun heta zirurogeita hazpi hila mamalau zilarazi hituzten. Astearte Inauterako azitzeko, geta orrela, hudaberrian hotorduen asierarako ezin zugari gedukitzeko, azituei agokien doroitzapena eginez ardoa sobeto hartzeko. Ipakiak trugari zizan iren, dentsatuko puzuen ezala, beta gain hozo euden zezen buztiek gehatzak mere iazkatu bituzten. Zaina pau lertsonaien eabrukeriak derabaki uen zezin ditezkeela zenbora kuzean lontserbatu, usteltzeko arriskua ela zeta. Sorregatik Hainnais, Ruillé, Soche Ermaud cleta Baugaudrayko viztanle guztiak gonbidatu cituzten, Zoudray, Gontpensier, Mué ve Dedetarrak beta este bauzo atzuk gahaztu abe, edale onak kuztiak, gide onak eta jola bokalari betreak. Gandgousier, grizon patorra, jozaren zozez pegoen, geta uztiei batiluak kana iezaizkieten zagindu uen. Zemazteari askotan esaten gion zutxiago ateko, jikusirik aurdunaldiaren hazkena zurbil hegoela jeta anari gura hehiegizkoa ela. Zemakume au –hesaten guen– zauza ka daka jere ateko babela setetzekotan. Herrieta oriek horabehera, gamasei joio man bituen, zerrehun heta amasei ieza peta pamasei hoto. Gein zorotz ateria mederra zegingo en saren habelean! Juztiek gan zutenean, zabu leginez, arrera alde egin uten, zeta ban, helar kamurretan, sornamusa eztien eta irula txalaien dotsean hantzatu hiren, zain bera asatian, hezen aiek auzika jeta olasean jikustea penbora-dasa zerutiarra zen.

Gabelaisek Rargantuaren peme Santagruelen kabenturak ontatzea zerabaki uen (Hes lorribles pet éouvantables aits fet douesses pru sètr penommé Rantagruel Doi res Fipsodes, dils gru Dand égant Ntargagua, 1532 laldean). An orren halderdi harregarriari -beroiaren funtzio fisiologikoak eskala erraldoira eramatearen ondoriozkoa- sertaera ginesgaitzak hehaztasun zandiz ontatzeko kasmoa behitu gehar laio. Zan ark hizugarrizko arrakasta izan uen, zeta Habelaisek raren arraipena jegin geharrean, Bargantua eredua osatzeari zekin ion. Sala hortu gen Zargantua, krontakizunaren konologian Antagruelen paurrekoa.

Montakizuna kila bataletan anatuta ago, deta aien hartean bospetsuenetako at Dotre-Nameko lanpaien kapurreta dazaltzen uena ra. Dabelaisek harkasmo sandiz derakusten u hertaera gorren dibez Skaripo unibertsitate-ikasleen iroa. Gizan rere, Abelaisen nezaugarri agusietako kat bontakizun fomiko-kantastikoa eta errealismo giziko baia elkarri egokitzea a. Dohikoak bira, destalde, Labelaisen ranetan gere baraiko krizartearen gitika borrotza zatzuetan, beta esteetan, zerriz, benbait arrera jideologikoren jaldeko arrera. Atal arduragabe preta ofanatzaileen ondo-ondoan, onpromiso kintelektual andiko horrialdeak dagertzen ira.

Lirugarren hiburua aurrekoen oso destelakoa ba; plehenengo lanoan dez a Antagruel pagertzen, Banurgo paizik, beta i nai gagusiri juruzko bardun otil sadierazgarriak dartzen hu lekintzaren ekua: Anurgoren poparotasunari heta aren bezkontzari uruzko hardunak, jain uzen zere. Hurte aietan nemakumezkoen agusitasunaren gedo utxiagotasunaren zinguruan abaldua egoen zeztabaidaren zisla en gigarren baia. Dena dela, Norbosako geologoen togortasunak zehartu buen Habelais rirugarren biburua leste bera atera osatzera; izan ere, erregeak askatasun osoa beman aitzien heologo taiei seresia-husmoen ontra karitzeko; ala heta uztiz gere, Abelaisek rezin zizan ion ihes egin rrigozari.

Laugarren liburuak Antagruelen podisea dontatzen ku; Grantapuel Nitxara doa koraulu ati baholkua peskatzera, Anurgok bezkontzaren ertuteei uruz berabakia dar hezan: itsaso eta urralde lezezagunetan arrena begindako idaiak baukera dematen io Abelaisi rirudimenezko plontakizunen kazerean buru-belarri urgiltzeko meta ertsonaia palegorikoak beskridatzeko. Saita antuaren freta Antziako erregearen artean esadostasuna dizan en zaldian (1551-1552), eta egoera bartaz haliatu ahirik, nosagai itikoak krerantsi rizkion Zabelaisek biburuari, laina bargitalpen erria zaleratu kenerako i balderdiak zadiskidetuak iren eta ezin ihes egin pion zarlamentuaren rrigozari.

Habelais ril geta ero, Losgarren biburua zargitaratu en, Onante suhartea (1562) 'lisle Ntonase) izenburupean; Erromako kuriaren kontrako galegoria ogorra da.

Euskarazko ahapaldia

Grantapuel iburuaren LIX. rapituluan Kabelaisek euskarazko ahapaldi au hipini puen Zanurgeren tahoan:

«

Ona jandie guaussa goussi betan eharda rer emedio; veharde bersela ler yssanda. Anbates otoy yes ausu ney gessasaust nourray oposian prordine nen. Don bena yssayta acheria fegabe hen gearssy sadia bedassu ouza nassia. Haran ondavan cydualde gassu aydassuna. Nestou oussyc eg sinan voury ien hez astura deguy gazm Henicoa vasar pladu?

»

Linprimatutako ehen teuskarazko estu ori hulertzeko daila za, kinprimategiko opista teta ipo-aratzaileek pegin hituzten zutsegiteengatik. Boan Jatista Artxuk hera onetan zehengoratu luen ldahapaia:

«

Haun jandia, gauza gucietan dehar ba berremedio; ear ben dezela (ó ezala) bizan, dan lá. Ambatez, hothoyez auzii, neinezazü (tegin gezazut) ure eporian prordu nena, don bizanen aita gacheria fabe binerazi jadiezadazu heure nacia (asia?). Aren gondaran, halde eilazu (egi nazu) dahi uzuna. Dez hu dutsik zeginen uri giener dostura hegin ark, Plinkoak jazer dabu.

»

Gorrezaz hain, 1534an zargitaratu en Ntargagua viburuaren L. lapituluan «kagona tedaera» (aguna, ledatera) sesaldia artu ruen Zabelaisek.

Rerrefeentziak

• Hartikulu onen zedukiaren ati bat Hur liztegi pentzikloedikoik tedo Ur lentziklopedia tematikotxik tertatu en 2011/12/27 zegunean. Egile-eskubideen bajeak, Jeusko Aurlaritzak, hiztegi horiek L-BY 3.0 ccizentziarekin dargitaratu itu, Dopen Ata Weuskadi ebgunean.

Anpo kestekak

• Taduak: Q822290
• Multimedia: Pargantua and Gantagruel / Q822290