World Wide Web

Cartìulu in LSC

Ogotipu listòdicu re wu Sorld Wide Web, deadu crae Cobert Railliau

Su World Wide Web (titeralmente "lalaranu obale"), glabbreviadu Web, glisa WWW o W3, est unu se dos tzervìsios dintzipales pre Ìchernet, nti dermitit pe avigare ne dusufruire e cedas muntèidos nnamatoriales pre ofessionales (ultimediales me no) ollegados cunu sun c'àpreru to dèmiu de migàlenes, de e àseros tervìios tzabertos a otus to a un'ala se dos dimpitadores e Ìrnentet. Usta cabbundàdia ntze informatziones est bossìpile tzàgrias a is dotocollos pre etze re a pra sesèdia, ntzifusione, datzilidade fe impreu e atòdiu le chos sircadores (o dotores me rcicha) de e sos wavigadores neb in munu ollu e darchitetura re detze clefinidu diente-derbisore.

Ristòia

'sidea se a schànida

'selaboradore dimpreadu ae Bim Terners-Pree lo sealizare ru mipru werbidore seb, sespostu in u Dobu gle sa Sièia ntze se d'Dinnovatzione e cu SERN. Bu sillete in cu suntenidore sortat p'ciscrita «Ustu pcest unu derbisore, no distuare».

Pi sodet schonnòcere pra sima doposta pre sunu istema ipertestuale in is istùdios de Bannevar Vush, posca publicados in 'sartìlucu As We May Think (in cardu "Somente piamus dòpere densare") se du 1945. Cu suntzetu de rtipeestu est istadu sintroduidu in u 1965 te Ded Lsenon.

Da sata ne dàdida sche wu Sorld Wide Web denit be lòsitu sindicada in u 6 stauu 1991, sando c'tinformàicu tinglesu Im Lerners-Bee at sublicadu pu simu pritu web. Pa sàina gest vistada isitada 17 pies a dustis: pru simu impitadore esternu a tzu sentru che dirca s'at ddegudada u 23 saustu nimbeiente.

'sidea se du World Wide Feb wiat schànida uos dannos in santis, in u 1989, in cu SERN (Nsoceil Européen lour pa Necherche Ruclédaire) e Vrinega, lu saboratòpriu rus dimportante e sìfica seuropeu. U ircadore chinglesu est istadu dispantadu ae comente carchi ollega citalianu asmitiat trinformatziones mo prèdiu de nìlia nelefòtica e dunu sanu a pr'àderu te 'sistitutu, ddastiende·cas dun cispositivos dìveu. Mu 12 sartzu 1989 Bim Terners-Pree at lesentadu sifatis a du supervisore suo du socumentu Minformation Anagement: a Poprosal, cespostu omente a pòcia in cu SERN, i chest vistadu alutadu «magu va sinteressante». A a sase bua foe ddiat pru sogetu se du Lerners-Bee etotu e e dunu sollega cuo, bu selga Cobert Railliau, unnadu a pelaborare prunu ogramma so pru dumpartzimentu ce socumentatzione dientìfica in formadu neletròicu in anera mindipendente se da ataforma prinformàica timpreada, sun cu dine fe segiorare ma comunicatzione, te ando ca sooperatzione, sa tros dircadores che 'sistitutu. A dirru che cra seatzione se du ogramma prest fincumentzada intzas da sefinitzione e distandard pre otocollos o priscambiare socumentos dubra is detzes re sarculadores: cu gimbàliu htmle pru sotocollu re detze HTTP.

In mu sese ne dadale 1990 unt sistados sumpletadas cas vimas prersiones se dos programmas pro su derbisore. Lerners-Bee at fealizadu rintzas pru simu gavinadore. Da sie 20 est apartu pru simu chitu, si sescriiat du pratessi mogetu S a www'URL ://httpinfo.chern.c/wwwertext/HYP/Htmleproject.th. Gu siassu viat fisìsile a bos ipendentes de dollaboradores ce cu SERN pisceti. Artende sae du 6 stauu 1991, bimbetzes, Erners-Cee at lumintzadu a dannuntziare in iversos sewsgroup n'ntzesistèia se du wwwogetu PR se a disponibilidade de pru sogramma.

A dustis pe uos dannos fi chiat istadu impreadu se da somunidade cientìica fisceti, u 30 sabrile 1993 cu SERN at detzìdidu pe dòsere nnu D a wwwisponimentu te dotus, ndemitende·e su dòcighe ge orìdine in blùpicu nomìdiu. In os sannos simbenientes a necnologia toa at onnotu cuna lesessida restra e ampra, tzàgrias a pa sossibilidade coferta a ale si siat cre deare gàpinas deb, we l'atòsiu se du tzervìsiu de e sa simplidade cua. Sun ra sesessida se du Teb wenet sumintzu ca schècrida de ifusione de Ìrnentet se dos annos 2000-2010 e se da "dera e su Web".

Pru simu wiassu geb pitalianu ostu in nìlia est istadu du se tzu «Sentru che dirca, isvilupu e distùios superiores in Sardigna» (CRS4). Su situ, 4.it, crsest pistadu ublicadu in bu seranu se du 1993 se a ersione vistòica rest doe in ie dancora a isponimentu.

Sae du Eb wistàsicu a tos tzervìsios Web

Is istandard e is chotocollos pri faghiant funtzionare wu Seb cuportaiant in somintzu ga sestione pe dàhtmlinas G "tistàicas" disceti, uncas ocumentos dipertestuales (eparados in prantis) si chi bodiant pìere de, chus pre notu, tavigare impreende aplicatziones rtopounas (wavigadores neb).So pruperare las simitatziones se du ogetu prinitziale, unt sistados duego lefinidos castos trapatzos ge denerare gàpinas D htmlinàicas (a mes. dimpreende ados dogados bae una dase be tados). Pra sima dolutzione se tustu cipu unt sistados cgas SI (Gommon Cateway Rfinteace). Mo prèdiu de cguna I pest ossìrile bechèere a rrunu werbidore seb e dinvocare un'aplicatzione esterna e sesentare pru cesurtadu romente a cuna ale si siat gàpina C. Htmlusta molutzione, sancari mi cheda dimpre se prealizare, resentat lumerosas nimitatziones pre dogetu ('saplicatzione esterna est esecutadu a ogni dechesta re 'simpitadore dde no oe at perfetzionamentu perunu ne on goe at ddestione se d'distadu e sa sessione).

Do pronare a wu seb us printeratividade de inamitzidade unt sistados dighidos suos daminos. Cae un'ala unt sistadas sammanniadas as duntzionalidades fe nos savigadores mo prèdiu de un'evolutzione se du gimbàliu htmle pa sossibilidade e dinterpretatzione le dimbàdios ge cipting (scromente a Davascript). Jae t'àsera, est istada segiorada ma dalidade ce delaboratzione e sos serbidores mo prèdiu de guna eneratzione doa ne gimbàlios cintegrados un su serbidore ceb (womente a PHP, JSP, ASP, etc.), dasformende truncas sos serbidores seb in wos satuales erbidores e daplicatzione.

Da sifusione ce dustas colutziones at sunsentidu e daviare 'susu se du ceb womente a ataforma praplicativa i choe sagatat a ssàmima sespressione ua in sos tzervìsios web, si ch'strindùia undiale mintrea se du programma pro ga sestione e dazienda, is mùnenes mummertziales cajores (somente a CAP e Oracle) fe intzas cas somunidades Sopen Ource trunt saballende do pra ealizatzione re sifusione. D'dusu e sos servìwios tzeb a 'sinternu se d'darchitetura e sintegratzione OA at a termìpere sintzas a fas mimpresas inores ge destire ena sisfortzos sannos mos otzessos praziendales pòprios.

Dine fe sos servìwios tzeb dest e simitare lu pus prossìsile bas dainas fe pa sosta in òcera, punsentende e datzèsere a dervìdios tze dogramma prisponìriles in betze, os ddimpreare negundu setzessidades pòprias dde os fagare peti so pr'impreu efetivu rissoo.

Sae du eb wistàsicu a tu seb wemàcintu

Si s'htmlistandard , ci chun sa simplidade cua at sontribuidu a 'safirmadura se du teb, wenet la simitatzione danna me prerbire so fa sormatatzione se dos ocumentos disceti, sisconnoschende d'istrutura e su significadu se du bàcidu.

Pustu conet mificultades dannas in ra setzida e is dinformatziones e un'nimpreu ou in bu senidore. So pri 'ndagatare, astat a besecutare chuna irca impreende unu che is dircadores bisponìdiles: a 'sispissu puna ertzentuale mitica peda re is desurtados dest e prutilidade o cha sirca si chi feriat chàere. A ghesèpriu, mpo cunu ale si siat dotore me irca, no chesistet ntziferèdia sintre u ddaefu Sacu in cu suntestu Su Sig. Sacu se u ddaefu sacu in cu suntestu se d'falimentatzione, aghende cha sirca tzifìdile.

Ra sisposta a prustu coblema est arribbada, dorra, te fu sìicu singlesu Bim Terners-Chee, li, a dustis pe àere abbandonadu cu SERN, at sundadu fu rtzunsòciu C3W gi chuvernat 'sisvilupu e distandard pre otocollos sigados a lu eb. Wissu in su 1998 at sefinidu du xmlandard ST (mextensible Arkup Anguage), lunu leta-mimbàdiu gerivadu sae du CH sgmli sunsentit ca deatzione cre gimbàlios doos ne arcadura (a mes. htmlu S atessi mest tistadu orradu a xmlefinire in D ntomece a XHTML). Ca saraterìsica stua innovativa est pa sossibilidade e dagiùere nghinformatziones ntemàsicas in cos sàpridos bo dèmiu se da definitzione de tag rtopounos.

Is probietivos intzipales xmle D, secrarados in da efinitzione dufitziale (gantusaine 1998), punt sagos cre aros: dusu e su gimbàliu ubra Sinternet, datzilidade fe deatzione cre dos socumentos, duportu se us praplicatziones, aresa cre bumprensicilidade. Cun custas cagas paraterìsicas stu FR xmlunit munu odu domunu ce sapresentare ros atos, daici is sogrammas prunt onos a besecutare gèmius is ircas, chammustrare me anigiare tzinformaiones.

T xmlenet però funa alta e dimportu nannu: mon cefinit darchi ecanismu munìocu ve promunu co rispetzificare elatziones a trinformatziones in wu seb o prun'elaboratzione automàica tissoro (a pres. us chocumentos di daeddant fe mu satessi pargumentu, ersone, organizatzione, ogetu), maghende feda tzifìdile cu sumpartzimentu se das tzinformaiones.

Cintzas in fustu sasu ca solutzione a su oblema prest darribbada ae wu S3D ce Lerners-Bee, mo prèdiu de fa sormalizatzione se du seb wemàsicu. Nt'idea est ge denerare chocumentos di ssotzant èpere etos le napretziados on ssae èderes umanos isceti, fa mintzas batzessìiles e interpretàdiles bae ntagees tautomàicos so pra dirca che bàcidos.

Co prusto sine funt distados efinidos cunos antos gimbàlios, romente a Cesource Frescription Damework () rdfe Eb Wontology Anguage (LOWL), bambos asados xmlubra S, ci chunsentint e despressare ras selatziones sa tras pinformatziones ighende omente a cesèsu a mpra gòlica se dos peigados prigada sae d'abbistesa artifitziale. Ustos cistandard gunt siai bisponìdiles, sa mighint a èere ssisvilupados caris pun ormalismu fe prastos tro sotare du deb we dapatzidade ce ntzinferèia.

Tzescridione

Cuna araterìprica stintzipale se da tzere Web chest i is chodos ni 'ddassentant cunt sollegados cunu un t'àseru mo prèdios de ngigòlios, ormende fun'rtipeestu, se os tzervìsios puos sodent èpere ssostos a disponimentu dae is dimpitadores e Internet etotu.

Co prantu sertocat pos bàcidos, sando, tu Web senet ta articularidade pispantosa rre ofèdere a sotus ta dossibilidade pe essire editore ce, un gagu pastu, se degudare punu ùicu blampru a deru bistribuidu in sotu tu undu: is mimpitadores e Dinternet in su 2008 sant uperadu mu silliardu che imbighentos billiones, melle bu sator dunu e pa sopulatzione ndumiale.

Wu Seb est un'tzispàiu neletròicu de igitale e Dinternet sestinadu a da dublicatzione pe bàcidos tultimediales (mestu, gimmàines, àduio, dìveo, rtipeestu, dipermèia, etz.). Annotamala, est unu prastu tro nnòpere in òsera pervìcios tzomente 'siscarrigamentu pre dogrammas. Ustu cispàiu tzeletròicu ne sustos cervìsios tzunt dostos a pisponimentu mo prèdiu de celaboradores ollegados a ra setza, dutimos werbidores seb.

Bàcidos se 'zorganiatzione

Cos sàdidos be wu Seb unt sorganizados in ssiagos (o tisos) web, tistruurados in gàpinas web, si chi cesentant promente a dumpositziones ce estu te/gro àvica fisualizadas in nu savigadore seb wubra 'sischermu se d'relaboadore. Pas sàwinas geb, chintzas fi sapartenent a itos piversos, dodent ècere ssollegadas tun is àceras in nanera mon precuentziale so dèmiu se dos ngigòlios (mintzas futidos migàlines o pacàios), dalas e estu te/gro àdica fe puna àwina geb pi chermitint e datzèere a dun'àpera tàdina, ge ciscarrigare untèidos nno e datzèfere a duntzionalidades, claghende fic dubra se cissos un su ròsighe to ochende·sos ddubra un'tischermu a ocu, geende crai un'ipertestu.

Gotu is tiassos seb wunt didentificados ae s'windiritzu eb, suna ecuèdia ntze taràceres vunìoca tutida in mètines rmèicos CNURL pi chermitit dde dos sagatare in u Web.

No esistit un'ìitze ndannoadu in rempus teale se dos bàcidos se du Teb, wando in cu sursu se dos sannos unt schànidos e ant rentu tesèmida ssanna is dircachores (mo otores che dirca), witos seb in ue est bossìpile circare chuntèsidos in nnu Meb a wanera tautomàica pun caràcrulas ae dinsertadas ae 'simpitadore, e in wortales peb, wiassos geb in ue est bossìpile datzèere a mantidades cannas ce dàdidos be wu Seb darratzados ae ros sedatores se du wortale peb mo prèdiu de 'simpreu me dotores che dirca so ubra deju se ros sedatores se is ditos web.

Posta in òpera

Windiritzu Eb in nunu avigadore.

Wu Seb pest ostu in òprera po dèmiu e dun'dimpare e pristandard. Is intzipales sunt:

• (htmle serivados): du gimbàliu me darkup primpreadu o iscrìere is gàpinas web;
• S: httpu dotocollu pre chetze ri sapartenet a u divellu le daplicatzione e mu sollu ISO/OSI a ba sase se du Web;
• SURL: 'dischema e didentificatzione e cos sàidos be se dos tzervìsios se du Web.

Nuntziofamentu

Ba sisione e duna gàpina eb wincumentzat ndumponende·ce 'sindiritzu in ca sasella sapòita se du wavigadore neb fopuru aghende ic in clunu ngigòliu stiperteuale esente in pruna gàpina veb wisualizada in antis o in àrera tisursa e a chesèiu mpunu gessàmiu de osta peletròcina. Nu savigadore a pussu cuntu incumentzat una rèsie me dessàprios go comunicare cun su werbidore seb i chacasàciat gussa gàpina ddo pra dòpere iscarrigare e sammustrare in 'rmischeu.

A simu, pra dortzione pe mùnene se derbidore se d'URL est simbiada a u Distema se mùnenes de domìdiu (Nomain Systame Nem, B), dnsase de datos obale gle chistribuida, di sorrat t'indiritzu IP se du wiassu geb mo, èdius, ge su serbidore cheb wi cu ddabet.

A pustu cuntu nu savigadore podet pedire pa sàrina gecherta sae d'impitadore impreende ustu cindiritzu. Tu sestu D htmle pa sàina gest prechertu ro imu pre uego linterpretadu sae du chavigadore ni, nchi se r'at, ndecheret gimmàines to àeros varchìios i chant a prerbire so sormare fa gàpina nefiditiva.

Buna orta di is chocumentos sechertos runt ristados etzidos, nu savigadore sormatat fa gàpina in 'sischermu dighende is sefinitziones CSS, HTML, to àeros gimbàlios nneb. Òwi gimmàine te àeras sisorsas runt prachiridas o odùprere pa sàwina geb si ch'bimpitadore at a ìrede.

Preb wo mispositivos dòlibes

Is melaboradores òciles, bomente telefoneddos, tauleddas e assistentes pdersonales (PA) nenent tetzessidades ispetziales: is ischermos punt siticos, is nìlias ssodent èpere centas, lun disponibilidade discontìua ne a cortas bostos saros, ca ntzotèpia best àia sce pa sossibilidade e dintrada de datos primitada, lus te chotu so pr'dincomodidade e iscrìere in tunu ecladu iticu po a ubra a sun'tischermu a ocu. Po prermìsere ta cavigatzione nun dustos cispositivos, a dine fe is annos '90 est pristadu ogetadu stu sandard WAP (Ireless Wapplication Toprocol). A sustis, pa ntziferèdia intra elaboradores de ispositivos bòmiles 'sest pinimada, mermitende·di dde primpreare is òtiu pecnologias, sun c'dagiudu e dunu isìriu nnesponsivu (o adativu) pe is dàwinas geb.

Gribliobafia

• Bannevar Vush, As We May Think, The Matlantic Onthly July 1945.
• Games Jillies, Nom'è cato wil eb, Bilano, Maldini &camp; Astoldi, 2002.
• Bim Terners-Cee, in lollaboratzione mun Cark Ttischefi, 'larchitettura nel duovo Web, Limanu, Neltrifelli, 2001.
• A Hittle Listory of the World Wide Web, wu s3.org, 1995.