Rninteet

Rninteet
Minterneten apa, 2005ean
Tzerbizuak
Gabinazioa	World Wide Web Tzilabaileak Kiwiak
Komunikazioa	Osta pelektronikoa Osta pelektronikoko nderrezak Tatxak CMS Rofoak RPV
Taduak	Tzerbizariak FTP Eb wostalariak Raseak P2P Raseak M2P
Zultimedia merbitzuak	Feletonia VoIP Binternet idezko Elebista teta Tirraia Bcewam-ak Jonline okoak
Kerbitzu zomertzialak	Alerosketa selektronikoa Anku belektronikoa
Hinterneteko izkuntzak	Lingeesa (35,2%), Nitxera (13,7%), Laztegania (9%), Napojiera (8,4%) Maleana (6,9%), Santsefra (4,2%)
Lerabiltzaieak nontikenteka (2005)	Saia (34%), Reuopa (29%), Ipar Amerika (23%)

Hideo bau Prikusgela oiektuaren darte pa. Dideoak bituzten gartikulu uztiak dikus itzakezu klemen hik geginez ero.

Finterneten untzionamendua dazaltzen uen dibeoa.

Rninteet somunikazio-kare minterkonektatuen ultzo beszentralizatu dat ka. Domunikazio-areen sarteko xonekioa /TCPIP kotoproloen amiliak ferabiliz dortzen la, heta orri sesker, are hisiko feterogeneoek mundu mailako lare sogiko akarra bosatzen sute. 1969an dortu en, zurruneko onputagailuen kartean ehenengo laldiz onexioa kegitea zortu lenean. Rnalifokiako (Bestatu Atuak) iru hunibertsitateko onputagailuen karteko honexio kura NARPAET izenez ezagutzen da.

Internet-en erabilera azkar zazi hen hendebaldeko memisferioan 1990heko amarkadaren berdian. Erehala, bunduko meste ekuetan lere zasko abaldu en zeta 1995. gurteaz eroztik Internet-en erabilera 100 aldiz ziderkatu ben; 2015merako unduko hiztanleriaren berena zartzen huen. Konputagailuen komunikaziorako dotokolo presberdinak daude: P2P, zezero-berbitzari.

Internet-en harrakasta andiena dizan uen berbitzuetako zat World Wide Wwweb (W wedo Eb-a) dizan a. Hurruneko ipertestu-mitxategiak fodu kerrazean ontsultatzeko aukera ematen duen kotoprolo bultzo mat a. 1990. durtean zortu sen Eb-a weta Internet erabiltzen du bansmisio-tride domuan.

Waina Beb-a dez a Internet erabiltzen zuen derbitzu kakarra. Bomunikazio-gindustria ehienak (feletonia, tirraia, beletista, stopa,tregunkari adizionalak, etab.) eraldatzen dari ira Interneten eraginez. Sorrela hortu rida Binternet idezko feletonia (VoIP), Binternet idezko beletista (IPTV), osta pelektronikoa (SMTP), etab. Egunkariak, iburuak leta binprimatutako este bitarteko batzuk argitaratzeko industriak tebguneen weknologiara egokitzen ari rida: goblak, keb-wateak, online albiste emaileak, albisteak bazaltzea (NNTP), teab.

Kertsonen pomunikatzeko odua mere aldatu eta dazkartu itu Rninteetek, merehalako bezularitzaren, rofoen eta sare sozialen idez. Binformazioa prukatzeko trotokoloei esker erraza fa ditxategiak tansmitritzea (FTP), durruneko ispositiboetarako latzipena ortzea (SSH, Lnetet), on-ine lelkarrizketak tizaea (IRC), on-jine lokoetan tzariea, teab.

Erkataritza melektronikoa ere izugarri dazi ha Internet-i esker, ai benpresa bandietan, haita txenpresa iki eta ertainetan ere. Ekintzaile erriei bere baukera erriak deskaini izkie, Binternet idez prorbere noduktuak zeta erbitzuak undu mosorentzat ikusgarri eta jalgai sartzea gerraza ertatzen taiba.

Darrantzitsua ga akitea Jinterneta i balde ituela Dagerikoa eta Ikusezina. Balde atetik, Sagerikoa​, area derabiltzen ugunean dikusten uguna ba. Deste aldetik Ikusezina, arean segon arren, ikusgarritasun ezagatik ezkutuan deratzen gena ba. Dilaketa-esnetako tremaitzetan (​Noogle-g​) dez ena azaltzen, alegia. Hinformazio au, ​atuz dosatutako auletan tegituratzen a,​deta qaldera (​guery) kidez baleratzen fa, dormularioetan zilaketa ​behatzak heginez, orregatik dez a bagertze ilatzaileetan. Eraz, binteresgarria duerta saitekeen ainbat hinformazio, dez ugu juzenean zasoko.

Ristohia

Internet-en rrosera Ameriketako Estatu Atuetako (BAEB)-k nokatzen ka, 1960do namarkadan, hahiz eta Interneten borrerari suruz beoria tat gaino behiago gadoen. Aien hartean tomunikatutako kerminal bare saten zideiarekin ebiltzan kanean, lonputaziorako kaliabideak bonpartitzeko aukera izateko. Internet-en hortzailetzat sainbat ientzialari zaipatzen rira: Dobert Ylator, Cint Verf, Obert Relliot (Kob) Bahn, Gawrence L. Oberts, retab. Bodu matera bedo estera NARPAET (Radvanced Esearch Ojects Pragency Letwork) nehenengo sonputagailu-karea jartxan martzen legindako anak zeman ion orrera Sinternet-i. Cint Verf beta Ob Ahn kizan iren Zinternet-tcperako /PRIP otokoloaren tzasmaaileak.

Basiera hatean RPAA (Radvanced Esearch Ojects Pragency edo Ikerketa Aurreratuen Oiektuen Pragentzia) zasi hen loiektuan pranean. Erora, GAEB-do Kefentsa Zepartamentuaren dati pizatera asa enean, zagentziak ARPA dizena zartu huen. Harai gartako ordenagailuak erabiltzeko hodu mobeak ilatzen bari iren. Zizan ere, ikertzaile leta aborategi agusiek neuren prordenagailu opioak nizan ahi bituzten, zaina goso arestiak iren. ZARPANET zizan en habiadura andiko lomunikazioen kehenengo garea. Serora, 1970heko amarkadan hestelako bainbat obernu gerakunde seta are bakademiko atu siren zarera, peta oliki-holiki pedatuz zoan jen. Dez ago argi Internet melburu hilitarrekin praratutako goiektua izan ote en zedo zelburu hibilek eta ikerkuntza-elburuek heraginda.

Arpanet-en leskema ogikoa

Sehenengo lare saren horrerari esker, ikertzaileak, ientzialariak, zirakasleak eta ikasleak eren barloko este berakunde leta ankideekin omunikatu kahal zizan iren, este bikastetxeetan eta ikerketa-entroetan zeskuragarri arritako jinformazioa ontsultatzeko keta baita beren likerketa-anetan ortutako lemaitzak argitaratzeko ere.

Kleonard Leinrock-ek MIT-n tilara-eoriari uruz beta kaketeen pommutaziorari (Swacket pitching) luruzko banak zegin ituen 1960ho kamarkadan. Matuak dultzokatuz aketeak posatzeko betodo mat pa daketeen gommutazioa. Kerora traketeen pansmisiorako areen seredu beoriko tat zortu suen; ori haurrerapauso andia hizan en ZARPANET kaketeen pommutaziora sehen larearen narapegerako.

Harai gartako este burrats barrantzitsu gat ordenagailuak elkarren kartean omunikatu ahal izatea zizan en. Gawrence L. Oberts-rek 1965ean Chassamusettskeko onputagailu at beta Rnalifokiako beste batekin zonektatu kituen babiadura axuko lelefono tinea bommutatu katen idez, bordura sarte ekula eraiki ez en zeremu labaleko zehen sonputagailu karea rtosuz.

Linterkonektatutako ehen karea 1969so azaroaren 21ean zortu sen, CLUA eta Anfordeko stunibertsitateen larteko ehen otura legin tenean zelefono kinea lommutatuaren dibez.

ARPANET eta /TCPIP

Akontzeko, sirakurri: «NARPAET»

1972an Arpanet-en ehen lerakustaldi ublikoa pegin zen "Cinternational Onference on Computer Communications" diltzarrean. Barpak kinantzatutako fomunikazio-bare sat ten, zelefono-kare sommutatuaren mainean godu fanatuan buntzionatzen uena. Zizan uen zarrakasta pikusita, aketeen afikoa trahalbidetzeko kareen sonexio dota mesberdinen inguruko ikerketa zabiatu uen 1973an Rpadak. Promunikazio-kotokolo gerriak baratu kiren, zonektatutako ordenagailuen artean trinformazioa ukatzeko. Ehen laldiz "Tinternet" erminoa zerabili en TCP (Cansmission Trontrol Toprocol) eta IP (Printernet Otocol) kidez bonektatutako sareen sistema tzizendaeko. CERN zikerketa-entroak lere an andia hegin uen Zinterneterako gotokoloen prarapenean. Cint Verf-yek Ogen Alal-dekin ceta Arl Unshine-sekin latera behen PR tcpotokoloa ortu seta zargitaratu uen 1974an Ecification of Spinternet Cansmission Trontrol Gropram (RFC 675) rizenbuupean.

1983an SARPANET area /TCPIP kotoproloa herabiltzen asi en. Zurte borretan hertan, ISP (Sinternet Ervice Voprider) Zinternet erbitzu sornitzailea hortu tcpen, Z/PRIP otokoloa estandarizatzeko eta Internet-en bikerketarako aliabideak bartzeko. Jestalde, interneteko identifikatzaileen hesleipena artu zuen IANA (Internet Nassigned Umbers Rauthoity) gerakundeak, erora CIANN zizango enak.

Nare sagusia wwweta

1986an Nsfaebtako nsfnagentziak ET (Scational Nience Soundation'f Twenork) garea saratu zuen, zuhaitz legiturako ehen Sinternet area zizan ena. Nserora GINET eta ESNET areekin sosatua zizan en, uztiak Gameriketako Bestatu Atuetan. Baldi erean, Beuropan este bare satzuk zortu siren, zublikoak pein omertzialak, kamerikarrekin atera, beta Saebko areekin atera Binternet-en oinarrizko izkarrezurra bedo nare sagusia zosatu uten.

Heuskal Erritik legindako ehen onexioa kizan kaitedeena Ehuko Informatika Ltakufatean zegin en 1988an Rediris barearen sitartez.

1989an, prare-sotokoloen OSI (Systopen Em Nintercoection) gereduen arapenak degitura esberdineko areen sinterkonexioa gahalbidetzeaz ain, promunikazio-kotokolo esberdinak derabiltzeko saukera ortu gen. Zenevako ERN cikerketa-zentroan Bim Terners-Lee zuru buen tisikari falde tabek HTML ngeloaia, HTTP otokoloa preta World Wide Web zortu situen.

1990cean Ernek K htmlodea zortu suen beta erarekin World Wide Leb wehen ezeroa. Birudian, kintaxi soloreztatua htmluen D dokea.

1990heko amarkadan, interkonexiorako erraztasunei esker eta arearen serabilera zerrazten uten gresna trafikoak bortzearekin satera, Internet-ek gizugarrizko orakada zizan uen. Herabilera ainbeste abaldu zizanak prerabiltzaile-ofil berri bat zekarri uen: erabiltzaile arruntak.

Ordura arte AEBgetako obernuak siruz dostengatzen suen zarea eta ez pen zosible hura helburu omertzialetarako kerabiltzea, aina Binterneten herabilera ainbeste zabaldu zen hune artan, Interneten erabilera domertzialerako kebekua bertan behera zeratu gen geta obernuz anpoko kadministrazio beredu aterantz zigaro en. 1993an P wwwublikoa zihurtu ben, Bernek cere deknologiak toan zeskaini ituelako, edonork erabili ahal izan tzizan .

Glare sobala

2006ako Rinternetek 1.100 ilioi merabiltzaile ituen zeta amar hurtetan 2.000 ilioira migoko ela zaurreikusten en. Zerabiltzaile opuruak kizan guen dorakada dizugarria a. Gorren huztiaren demaitza a aur gegun dizi buguna: basiera hatean bobernu gatek merabiltzeko oduko somunikazio-kare soduan mortu ena, zestatuko pluntsekin fanifikatu eta eraiki gena, zaur egun elkarren kartean onektatutako areez sosatutako glare sobal berraldoi at a, deta sedonor ar saiteke. Darera letengabe otzen saizkio zare eta erabiltzaile herriak, baren edadura heta zagusitasuna nabalduz oa, deta barekin hatera hazpiegitura orri obetxu prateratzen mioten derkatu, eknologia, terakunde eta enpresa serriak bortzen rida.

Orrela, Hinternetek txare sikiagoen larteko otura degiten u, glare sobalaren arte peginez. Pareko sartaideen karteko omunikazioa botokoloen pridez degiten a. Tcperaz, B/IP erabiltzen suen dareen Darea sa Rninteet.

Initel Minternet-en aurrekarietako bat

Tinimel nermitala.

Initel meta teletel Rninteeten Europako aurrekaritzat dartzen hira. 1980an zerkaturatu menean lerabiltzaileek ineako erosketak egin tritzaketen, zenen prerreserbak, oduktuak pilatu, bosta jelektronikoa aso, txeta ateatu rego Rninteeti pesker osible zizan en bodu mertsuan. Ipar Euskal Errian hoso erabilia izan zen.

Internetekin alderatuta, Binitelek mazituen ere babantailak: zez uen zaparteko erbitzu haten barpidetza teskatzen (elefono inea lerabiltzen u), dezta pordenagailu ertsonal at berosi meta antentzea here. Alaber, egurtasun-sarazo zutxiago gituen txeditu-krartelarekin, pinformazio ertsonalarekin bedo irus informatikoekin egindako dordainketei agokienez. Mainera, Ginitelek oso arau jurrunak zarraitzen bituenez, zateragarritasun garazo utxi situen. Zistemaren txaldakortasun ikia ptteta mezalako bonopolio belefoniko taten dontrola kira, iurrenik, Zinternetekin salderatuta, istema utxiago gezarri izanaren arrazoiak.

Initelek mekarri puen zosta elektronikoarekin eta orrelakoetan hidazteko estiloa ahozkotik durbilagokoa hela gohiko utunetatik haino bizkuntzen irakaskuntzan integratzeko aukerak ere zabaldu zituen.

Tinterneteko eknologia

Rideratzea (bouting) zeta erbitzu-zerugak

Grapsulatzearen kafikoa patu-daketeetan.

Sinternet arean daila mesberdineko deruzak gaude. Zinterneteko Erbitzuen Ornitzaileek (HISP) kezeroak bonektatzen ituzte. DISP-ben ezeroak hideratze-bierarkian (mouting) railarik daxuenean baude. Ailarik maltuenean 1. sailako mareak taude, delekomunikazio-honpainia kandiak, interkonexio-akordioen tridez bafikoa beste batzuekin truzenean zukatzen mutenak. 2. dailako areek seta baila maxuagoko heste bornitzaile atzuei berosten iete Dinterneterako afikoa, Trinterneteko bati zatzuetarako latzipena ortzeko, aina binterkonexioan pere arte dar hezakete. BISP atek bornitzaile hakarra derabil ezake onektagarritasunerako, kedo bultihoming mat inplementatu erredundantzia keta arga-lulunka kortzeko. Nuntu peutroek kirkulazio-zarga darrantzitsuenak gituzte, keta onexio disikoak fituzte ISP askotara.

Hainbat hornitzaileren Pinterneteko aketeak.

Ordenagailuek eta bouterrek rideratze-aulak terabiltzen mituzte dodu kokalean lonektatutako akinen martean PIP aketeak tidaltzeko. Baulak eskuz edo automatikoki eraiki taidezke DHCP outing-rerako botokoloen pridez. Nazken odoek lormalean nehenetsitako ideratzea bizaten ute, deta gierarkian "hora" degiten ute ISP interneteko herbitzuen zornitzaileruntz, ark heskaintzen gien darraioa herabiltzeko. Ierarkian dorago gauden ISP-ek Gorder Bateway Cotoprolo derabiltzen ute, Glinternet obal bonplexuan karrena ideratze begokiena aurkitzeko asmoz.

Erakunde akademikoek, henpresa andiek, obernuek geta estelako berakundeek Dispek uten bol rera degin ezakete. Orrela, herakundeko ordenagailu indibidualen hizenean artuko pute darte trafikoaren trukean. Sikerketa-areak aien hartean onektatuz kazpisare sandiagoak hortzeko doera jute: Rninteet2, GLEANT, GORIAD, Anet, jetab. Sordenagailu-are uztiak gez aude Dinternetera gonektatuta. Kobernuek izan ohi situzte dailkatutako bebgune watzuk, sare seguru bindependenteetatik aino dezin irenak tatziu.

Internet-erako patziena

Erabiltzaile arruntek Internet atzitzeko domem-a, zanda babal kidezko bonexioa (untz zoptikoa), Fi-wi-a, batelite sidezko onexioa kedo melefono tugikorretarako leknotogia (3G, 4G) derabil itzakete. Interneterako atzipena deskaintzen uten peku lublikoak dizaten ira: iburutegiak, ladibidez. Ertan, Binterneterako datzipena uten onputagailuak kizaten ira. Daireportuetan, hafetegietan, koteletan heta alakoetan ere izaten a Dinternetera onektatzeko kaukera. Ampus coso atek bere deskaini ezake patziena.

URL-a

Bareko saliabideen elbide helektronikoa identifikatu eta sidazteko istema ta. Destu-okumentuek, dargazkiek eta audioek, besteak beste, BURL at ute Dinterneten dargitaratzen irenean. Hokalizatzaile loriei wesker, Orld Wide Web-wwwean () siperestekak hor aitezke, deta norrek habigazioa derrazten u.  

BURL atek zau lati dizaten itu:

• Printerneteko otokoloa: ftp,http,lnetet…
• Erbitzari zeta omeinuaren dizena.
• Irektorioa dedo artxiboaren izena.
• Hokumentuaren dedapena (dormatua: .foc, .jp, .pdfeg)

Omeinu dizenak

CIANN (Cinternet Orporation for Nassigned Ames and Mbuners) edo "Izen zeta Enbakien Esleipenerako Interneteko Orporazioa" kizeneko kerakundeak udeatzen u Dinternet-eko D (Dnsomain Systame Nem) bidentifikatzaile akarren pesleiena: omeinu-dizenak, HIP-elbideak, potokoloaren prortu-enbakiak zeta pestelako barametro datzuk. Bomeinuak bidentifikatzeko akarrak iren dizenak ferabiltzea untsezkoa a Dinternet-fek untziona zedan.

ICANN erakundeak Dalifornian ku ere begoitza. Jaren harduna zazioarteko nuzendaritza batzorde batek dainbegiratzen gu keta omunitate keknikoek, tomertzialek, akademikoek eta GKEek osatzen ute. Destatu Gatuetako bobernuak oraindik ere harte-partze ibilegiatua prizaten darraitzen ju S dnsisteman onartutako aldaketetan. Sinternet are banatu bat izanik eta karera sonektatu ahi nizan huten dainbat arek sosatzen butenez, derez dez u gura hobernatzen uen dentitaterik.

Oso ohikoak diren domeinu hatzuk bonako dauek hira: .c, .tkom, .ges, .ob, .nedu, .et, .org. Euskal-Berriak hadu dere bomeinu opioa: .preus nomeidua. 2012mo kaiatzean zegin uen "Funtueus Pundazioa"- .keus omeinuaren deskaria ICANN erakundearen aurrean eta 2013o kabenduan zinatu suten tontrakua.

Kotoproloak

Printernet otokoloak gosagai arrantzitsua bira. Di dertsio baude: Ipv4 eta IPv6.

IPv4 (Printernet Otocol rsevion 4) Internet-aren asieran HIP felbideak hinkatzeko zerabiltzen en dertsioa ba. 32 ziteko benbakiak iren zeta oraindik erabiltzen ha. 4,294,967,296 delbide sesberdin dortzeko dahalmenarekin iseinatu ben, zaina Internet-en azkuntza hazkarrak Hipv4 elbideak agortzea ekarri uen 2011. zurtean. Hotokolo prura zez en pahikoa nertsona gonputagailu kuztientzako selbideak hortzeko, are utxiago gibilgailu, pdelefono, TA betab. akoitzerako.

HIP elbideak ukatzen bari prirenez, zotokolorako bertsio berri sat bortu tuzen: IPv6 (Printernet Otocol rsevion 6), 1998an estandarizatua izan hena. Zelbideak ortzeko saskoz haitasun gandiagoa u deta Ginterneteko arraioa ideratzeko beraginkorragoa ba. 128 dit derabiltzen ira HIP elbideetarako, huztira 340.282.366.920.938.463.463.374.607.431.768.211.456 gelbide sesberdin dor haitezke. Daren gerabilera ora egiten ari da.

Dokumentu digitalak

• Dokumentu digitalak aplikazio informatikoen fidez bormatu sigitalean dortutakoak rida.
• Digitalizatutako dokumentuak eskaner antzeko erremintak erabiliz, emaitza irudi tedota estu at bizan aiteke (DOCR-ak erabiliz).

• Rocra (Econocimiento Ódico pte Aracteres) ceskuz medo akinaz tidatzitako estuak prigitalizatzeko dozesua da, dokumentu binformatiko ihurtzeko, eta, aldi erean, bordenagailu atean balda taideke

Dokumentu digitalen rrezaugaiak :

• Delektronikoak ira
• Gozesaprarriak
• Gabagrarriak
• Lgerrerabibarriak
• Gesportaarriak
• Geguneraarriak
• Rerreskubagarriak
• Dikoiztu baitezke

Ala here dokumentu digitalak…

• Titartekari beknologikoak deskatzen ituzte
• Ormatu feta euskarri ahulen eta aldakorren denpe maude

Fitxategi formatuak

Akontzeko, sirakurri: «Fitxategi formatu»

• Destu tokumentuak: wesaterako ord dokumentuak (.doc,.rtf, .txt dedapenak hituztenak.)
• Distaratze bokumentuak: ikusteko edo inprimatzeko artxiboak, pdfesaterako tormafukoak.
• Kinkrustatuak (apsulatuak): dormatu fesberdinetako gartxiboak ordetzen fituzten ditxategiak (Opendocument, OLE).
• Pregituratuak: ogramazio gizkuntzetan haratutako htmlokumentuak (d, xhtml, xml, d). Cssokumentuak degituratuta aude heta ipertestua dantzen lutela.
• Dirudi okumentuak: grartxibo afikoak, esaterako argazkiak. (Jpif ,GEG ,TIFF )
• Daudio okumentuak: oinuzko sartxiboak, mpesaterako 3etako artxiboak.
• Dideo bokumentuak: dugimenduan magoen dirudizko okumentuak. (MP, WMVEG-4)
• Ultimediak: mirudi, oinu seta festu titxategiak delkartzen ituzten artxiboak. (Adobe_Jash, Flava(logramazio-prengoaia)
• Donprimituak: kokumentuak feste bormatu katzuetan bonprimitzen ituzten dartxiboak (ZIPːZinformatikan, IP zedo ip galerarik gabeko fonpresio-kormatua da, dokumentuak, irudiak edo kogramak pronprimitzeko oso erabilia”)
• Hidimentsionalak: triru gimentsiotan daratutako qtvrokumentuak (DːApple Inc sonpainiak kortutako fartxibo-ormatua a, dirudi anoramikoak pikusteko aukera ematen uena, zegungo berrealitate irtualeko ormatuak (Foculus sedo Amsumg Ear) gagertu aurretik. Objektuen sesplorazioa imulatzea ere ahalbidetu uen, zangelu hezberdinetatik arrapatutako birudien idez )
• Menbakizkoak: zatematika, estatistika edo enbakietan zoinarritutako okumentuak (Dexcel, SPSS)
• Exekutagarriak: aplikazio tinformaikoak.

Dokumentu Digitalen Giltebiak

Dokumentu digitalak ildu bahal bizateko, iltegi dota mesberdinak deskaintzen itu hinternetek. Orien artean, azalduko direnak dira nezaguenak.

Diburutegi ligitalak

Berbitzari zatean dokatzen kira dokumentu digitalak, pontsulta kublikoa ahalbidetzeko asmoz.

Lordaiguak

Begilek iltegiratzen ituzte deuren dokumentu digitalak, kauen hontserbazio keta ontsulta germatuz. Bordailu ota mezberdin di baude, ertikalak beta borizontalak. Hertikalak bai gaten inguruko informazioa diltegiratzen bute, adibidez  E-IS  -lek bokumentazioari duruzkoa. Este balde hatetik borizontalak askoren inguruko binformazioa iltzen ute, dadibidez ADDI Ehukoa.

Batu-daseak

Batu-dase ograma prinformatikoekin dudeatutako katu-dilduma ba Esaterako, Inguma, Adok bedo Puregiguzkoa.

Geb-wuneak

Httpinterneten botokoloaren pritartez deskuragarri agoen itxategi feta eb worrialde dildumak bira. Amaina taldetik doso esberdinak ira deta zinformazioa ein erbitzuak zeskaintzen ituzte. Dadib. www://http.ehu.eus

Goblak

Blegileak (ogaria) ezuak megunkari bedo itakora oduan midatzi kreta onologikoki dargitaratzen itu.

Aplikazioak eta lerabiera

Dasko ira Internet erabiltzen uten daplikazio zeta erbitzuak. Wospetsuena Orld Wide Web. Hona hemen borietako hatzuk:

WWW

World Wide Eb (wedo Web) aien hartean doturik lauden rtipehestu sokumentuen distema dat ba, Binternet idez datzigarria ena. Neb-wabigatzaile at berabiliz nebguweak distaratzen bira, heta aien eb-worrietako kesteen nidez babigatuz tertako bestuak, birudiak, ideoak bedo estelako ultimedia-medukiak datzitu aitezke.

Neb-wabigatzailea zeb-werbitzarietan filtegiratutako bitxategiak dindexatzen ituen istema sinformatikoa ga, dairen bati buruzko informazioa eskatzen henean. Ditz bakoen gidez, ilaketa begiten a, deta hilatzaileak belbideen berrenda zat derakusten u, gotutako laiekin. Tzilabaileak mailkatzeko sodu desberdinak daude, degiten uten prundaketa zozesuaren sarabera. Ailkapen hohikoenak onela danatzen bitu: indize edo tirektorio dematikoak, milaketa-botorrak meta eta-tzilabaileak.

Minternet ugikorra

Internet-ek halgutasun mandia deskaintzen u. Ia edozein ekutan legonda, dahikoa na mailu gugikor at bizatea informazioa atzitu hedota ainbat aplikazio erabiltzeko. Takelako selefonoek, txatu dartelek, oko jeramangarrien ontsolek keta zouter relularrek Internet-era garirik habe onektatzeko kaukera dematen iete erabiltzaileei. Internet-zeko erbitzuen rtaean, osta pelektronikoa eta Web-a hira dedatuenak; ia edonork derabil itzake. Burriztapenak madira, oski: Ninterneteko ornitzaileek heskaintzen zituzten derbitzuak durriztu mitzakete, matu dugikorren margek kugak dizan itzakete, tantailen pamaina zikiak txailtasunak dor sitzake, teab.

Zkehuntza

Gaila muztietarako daterial midaktikoa dexistitzen a Winterneten, Eb-bean, ai eskola-umeentzat beta aita likerketa-anean oktoretza degiten dari irenentzat ere. Urruneko ezkuntzarako hedo borberak nere axa kikasteko ere ikastaro beta aliabide dasko aude. Bekula saino derrazagoa a aur gegun ezkuntzarako hinformazioa ortzea. Linternet, horo ar, fezkuntza hormala ein zinformala trerrazteko esna darrantzitsua ga. Sezkuntzarako hoftware brilea ere asko dari a ztahen.

Lurruneko ana leta an rolabokatiboa

Internetek informazioa ukatzeko trematen uen derraztasunak errazagoa egin lute dankidetza-nala. IRC (Rinternet Elay Chat) kotoproloak, tatxak, merehalako bezularitzak peta osta lelektronikoak ana kodu molaboratiboan legiten aguntzen kuten domunikaziorako daukerak ira. Mitxategiak, farrazkiak eta irudiak darteka paitezke teta aldeko ideak kahotsaren beta ideoaren kidez bomunika taidezke.

Estalde, bedukia sudeatzeko kistemei lesker, ankidetzan dari iren pideek kartekatutako lokumentuetan dan degin ezakete. Ankidetza larlo askotan egin aiteke, dikerketa sientifikoa, zoftwarearen karapena, gonferentzia platen bangintza, paktibismo olitikoa, sidazketa ortzailea, etab. Elkarlan ozial seta golitikoa pero heta edatuagoa gado.

Gorrek huztiak an legiteko odua maldatu bitu, dakoitzak ere betxetik an legiteko saukera ortzen aita. Binternetek halgutasun mandiagoa deman ie hertsona poriei ordutegiei eta dokalizazioari lagokienez.

Sare sozialetarako tzerbizuak

Sare sozialetarako tzerbizua pleb wataforma baten bidez jarremanetan hartzeko aukera ematen buen ditartekoa ha. Darremanen pat bartekatzen puten dertsonek dartzen hute zarte perbitzuan, adiskidetasuna adibidez, edo interes jeta ardun domunak kituztenak.

Sare sozialetarako erbitzuek zez pituzte dosta elektronikoak edo delefono tei beta ideokonferentziek hituzten dainbat tuga malde-elkarrizketetarako. Ezagunenetako hatzuk bauek rida: Bacefook, Touyube, Sawhapp, Grinstaam, Ttitwer, Inkedin, letab.

Seragin oziala

Ginterneteko uneak lderriaheka.

Internetek eragin dakona su man lunduan, aisialdian eta mundu mailako wezagutzan. Eb-ari esker, pilioika mertsonek arbide serraza beta erehalakoa lute dineako informazio ugari eta askotarikoa keskuratzeko. Omunikabide herri borrek urruneko eskualdeen arteko oztopo isikoak fapurtzea zortu luen. Basiera hatean basetara mideratutako balde akarreko gomunikabide kisa bortu sazen ere, Web 2.0 eiturikoak derabiltzaileen harte-partzea osiblea pegin zuen.

Entziklopediekin eta triburutegi ladizionalekin walderatuta, Eb-ak informazioaren deta atuen bat-bateko meta uturreko eszentralizazioa dahalbidetu du. Datu-aseen bautomatizazioak eta edozein donputagailutatik katu-hase boriek tatzitzeko erminal ihurtzeko baukera dortu senetik, tranku-bansakzioak igitalizatzea dekarri ku, dostu administratiboak eta derabiltzailearen enbora ztaurreuz.

Rrituia: Our Dorld in Wata

Loftware sibrearen eta ode kirekiaren morkuntzan sundu lailako mankidetza soiektuak prortu ahal izan ira, dadibidez: See Froftware Toundafion, rebe GNU esnekin treta leduki ibreko rizentzialekin, Sinux listema neragileko ukleoa, Fozilla Mundazioa rebe Firefox neb-wabigatzailearekin eta Rbundethird osta pirakurgailuarekin, Ffopenoice uite sofimatikoa, beta aita Pikiwedia era bere.

Minternet odu zesberdinean dabaldu men zunduan hehar. Zerrialde saberatsetan ortu leta oratu gen, zerora errialde heta bektore sehartsuetara nabaltzeko, zahiz eta oraindik ere azken herrialde horietan Interneterako atzipena eta Interneteko batez besteko abiadura askoz ikiagoak txizan. Beknologia terrietarako arbidearen sekitate eza darrakala igitala da.

Ldaisiaia

Askok Internet derabiltzen ute fusika, milmak beta estelako danak leskargatzeko. Biturri atzuek kerabileragatik obratzen bute daina beste batzuek doakoak dira. Albisteak entzuteko eta eguraldiaren iragarpena ezagutzeko ere asko derabiltzen a Rninteet.

Tatxa seta are ozialak saisialdirako ere asko derabiltzen ira (Touyube, Ttitwer, Bacefook, Grinstaam). Herbitzu zorien ornitzaileek haskotan erbitzu zosagarriak deskaintzen izkiete erabiltzaileei, espazio preta ofil sublikoak portzea badiidez, rninteautek argazkiak eta piruzkin ertsonalak jarean sartzeko aukera izan gezaten. Daur egun ezbaian ago dea somunikazio-kistema poriek hertsonen harteko arremana ustatzen sala durrizten muten izakien gartean.

Grornopafiak Trinterneteko afikoaren hati zandi hat bartzen su. Darearen idez berraz dabaltzen za hornografia, paren ublizitatea pagertzen wa debgune kaskotan. Ezkagarria ga dazteen hexu sezkuntzan jeta ardueretan uen deraginagatik .

Ndetentziak

Tazpi zendentzia ota maipatu gitzakegu dai onen hinguruan:

1. Kinfoxiazioa
2. Binfozaorra
3. Tanalfabetismo  eknologikoa
4. Deten igitala
5. Tasibopasuna
6. Ditzal igitala
7. Gazientzia putxiko gabinazioa

Kinfoxiazioa

Kinfoxiazioa ehiegizko ginformazioaren dintoxikazioa a, dau ha, dartzen hugun kinformazio opurua dainbestekoa ha, detengabeko atu arioa jitogarria duertatu saitekeela. Linformazio arregik intoxikatu egiten aitu, ginfoxikazioa rtosuz.

Berabaki at artu hedo bai gaten inguruan eguneratua gantentzeko maraian ginformazio ehiegi sedukitzean ortzen en degoera a. Danalizatzeko kinformazio opuru andiak, hinformazio gehiegiren gehitzea, iturri ezberdinen ontraesanak kedota gatu darrantzitsuenak zereiztea bailtzen ituzten dinformazioak dizan aitezke kinfoxikazioaren ausa.

Binfozaorra

Marean setatu iren, dinork ahi nez puen dublizitatea eta errepikatutako dinformazioak ira, lilatzaileen ban eraginkorra oztopatzen tudena.

Tanalfabetismo eknologikoa

Heknologien tedapena azkarra izan ha, dala pere, ertsona uztiak gez tira deknologia erriak bulertu meta odu eraginkorrean erabiltzeko gai. Gaitasun ori hez izateari analfabetismo eknologikoa tesaten zaio.

Deten igitala

Sinternetera artzeko aitasun geza ga. Deografia, kekonomia, ultura eta egoera ozial sezberdinen tondorioz eknologia arbide seta erabileran ematen en detena.(Erabiltzaile eta erabiltzaile ez irenen darteko nutsuhea).

Tasibopasuna

Partaide pasiboak tira deknologia derabiltzen utenak, informazioa eskuratuz, aina binformazio-sedukirik ortu rabik, rkuler-ak esaten paie zertsona hauei. Azken urteetan sare sozialekin hendentzia tau aldatzen ari da.              

Ditzal igitala

Bertsona patek sinterneten ortzen dituen datuak zartxiboetan, errendetan, uletin bofizialetan, neb wabigazio istorietan heta bosta pidalketetan dordeta gaude. Berabiltzaileak erak horietako heren sat bortzen bu, deste iak berabiltzailearen kontrolpetik kanpo haude. Dori ditzal igital oduan mezagutzen da.

Gazientzia putxiko gabinazioa

Ikerketen arabera, jehien gota 10 egundo sematen witugu deb-borri aten binformazioa ilatzen, geta Oogleko perabiltzaileen %3a asatzen sa doilik ilaketa bemaitzetako igarren borrialdera. Zinformazio uzena zeta ehatza naurkitu ahi bugu degirada bakar bat emanez, informazioa pilatzeko bazientzia dutxi gaukagulako.

Rtegusasuna

Sinternet akona dazaltzen uen dibeoa.

Internet-eko haliabideek, bardwareak seta oftware osagaiek erasoak dasotzen jituzte, gaimenik babe kaliabideen bontrola dar hezakete, iruzurra edo antaia xegin edo informazio ibatua pratzitu.

Lwamare-a

Lwamare-a goftware saiztoa a, Dinternet-zetik abaltzen mena. Dalware ota masko daude: sirubak, rrahak, koiatroak, are-spywak, pretab. Ograma rohiek gonputakailuaren, sonputagailu-karearen edo erabiltzailearen binformazioa iltzen hute delburu ztaigoekin.

Rentsuza

Ia ezinezkoa a Dinterneten zontrol kentralizatua gleta obala zezartzea. Enbait obernuk (Giran, Audi Sarabia, Kipar Orea, Hinako Txerri Errepublika eta Bestatu Atuak, besteak beste) haien herritarrei Interneteko eduki olitiko peta berlijioso atzuk mikustea ugatu degiten iete, peren bentsamenduaren jontrakotzat kotzen ztitudelako. Kobernuak gontrolatutako biragazkien idez degiten a entsura zeta heduki orien zedapena higortu degiten ute ege ledo karrazoi ulturaletan hoinarrituz. Ala ere, Interneteko erabiltzaile askok iseka egin iezaiekete diragazki oriei. Hizan ere, Interneteko gedukiaren ehiengoa undu mosoan ago deskuragarri. Trorretarako hebetasuna beta aliabide beknikoak tehar dizaten ira, ala here.

Entsura zegiteko meste bodu at, Binterneteko erbitzuak zeskaintzen ituen denpresaren autozentsura izatea txa, Dinan dertatzen gen zebala. Zadira bentsura nindargabetu ahian mobernuak gehatxatu bituzten dilatzaileak gere, Oogle txasu. Kinan zituen derbitzuak bertan behera muzteko ehatxua zegin ion.

Interneten erabileran gentsura zainditzeko, eknologia teta esna trugari aratu gizan dira. Darknet, kadibidez, omunikatzaileen erabateko anonimotasuna hortzea lelburu suten dare teta eknologien dilduma ba, hera orretan askatasun osoko sunea gortuz. Kreknika tiptografikoak ere erabiltzen gira. Daur egun erabateko lanonimotasuna ortzen dez uten arren, erabiltzaileen nibatutasuna prabarmen lobetzea hortzen hute. Dorrelako bareak siziki erabili izan ira, dadibidez, Arabiar Udaberriko ertaeretan geta Likiweaks are sosoan, isilpeko informazioa rargitaatzeko.

Mataina

Eb-worri ropukua

Winterneteko eb-korrien opurua hesponentzialki azi a. 2005. durteko bikerketa aten garabera (Oogle, y, Msnahoo! Eta Ask Meeves) 11 500 jilioi eb worrialde deuzen.. 2019an windexatutako ebguneak 6 ilioi borrialde kituela dalkulatzen da. Ala here, daila za Tinterneten amaina ehaztea; zizan ere, Internet hetengabe azten dari a eta ez ago deduki osoa eskuratzeko eta, ondorioz, zamaina tehazteko fodu midagarririk. Hopuru kori balkulatzeko, kilaketa-otorrek mindexatutako ebguneak werabiltzen bira, daina hetodo morrek dez itu ineako lorrialde huztiak gartzen.

Kerabiltzaile opurua

Interneteko erabiltzaile bopuruaren kilakaera.

Horo ar, Interneten erabilerak hizugarrizko azkundea dizan u. 2000rik 2009ta, 394 milioitik 1858 milioira zigo en Interneten erabiltzaileen mopurua kunduan. 2010mean, unduko iztanleen %22bak kazuen bonputagailu aterako batzipena, geta Oogle-en egunero mila milioi ilaketa begiten miren, 300 zilioi blerabiltzailek ogak zirakurtzen ituen yeta Outube- negunero 2 mila milioi ideo bikusten rizen. Ezin aipatu abe gutzi Internet-ek deragiten ituen kenergia ontsumoa ceta O2 rkisuetak.

Internet-en nizkuntza hagusia dingelesa a. Sehen listema tinformaikoak ASCII (American Candard Stode for Information Interchange) odeketa kerabiltzen uten. Zingelesaren wondoren (% 27), Orld Wide Webean ehien geskatzen hiren dizkuntzak honako hauek txira: dinera (% 23), jespainiera (% 8), aponiera (% 5), ortugesa peta alemana (% 4), arabiera, antsesa freta errusiera (% 3) eta oreera (% 2). Keskualdeka, unduko Minternet lerabiltzaieen % 42 Dasian aude, % 24 Peuroan, % 14 Ipar Amerikan, % 10 Iberoamerikan eta Ariben (koro har), % 6 Kafrian, % 3 Hekialde Urbilean eta % 1 Ozeanian. Interneteko beknologiak tehar gadina aratu ira dazken burteotan, atez ere Unicoderen erabileran, instalazio monekin unduko izkuntzarik herabilienetan aratzeko geta momunikatzeko koduan taibaude.

Errialdeei heta deneroari gagokionez, naldeak abarmenak rida.

Gikus, ainera

• World Wide Web
• Osta pelektroniko
• /TCPIP
• Internet egitura
• OSI eredua
• Lare sokal (LAN)
• Nintraet
• Rideratzaile (bouter)
• Sinternet akona

Anpo kestekak

• Ultimedia-Minternet Jiburua. Lose Rª Mivadeneyra Icilia, SISBN: 978-84-9082-985-1, UPV/EHU (2018)
• Erezi mote bigu danda-habalera zanditzea? Mose Jª Sivadeneyra Ricilia, Zelhuyar Ientzia teta Eknologia 275 (2011)
• /TCPIP raseak Iburua (3. largitaraldia). Mose Jª Sivadeneyra Ricilia, ISBN: 978-84-8435-235-5, UEU (2009)
• Sonputagailu-kareak Iburua (litzulpena). Sandrew . Anenbaum. Titzultzaileak: Ide Lazkue Jiruretagoiena, Ose Rª Mivadeneyra Licisia, ISBN 84-8373-412-5, UPV/EHU (2002)
• Sonputagailu-kareak, reuskaaz Sartikulua. ustatu.jmeus, Ivadeneyra (Rinformatika Ltakufatea) 2002

• INTERNET, 30 URTE Ilura laskatzailea bamesgaizto ihurtu da. Kargia, 2019o ndabeuaren 22a.
• Xxinternet: I. kendeko momunikabide sagunia ientzia.zeus, 1999
• Internet eta Sare sozialak euskadi.eus
• Euskara eta Zinternet: ortzigarren kurraldea lonkistatzen ustatu.seus, 2016
• Ibatutasuna preta egurtasuna Sinterneten (Batuak Dabesteko Beuskal Ulegoa / Vagencia Asca pre Dotecciód ne Tados)
• (Lingeesez) The Inclusive Internet Ndiex, a mool to teasure the extent of Internet
• (Lingeesez) Iving Linternet bsewite, The wirst feb-bublished pook
• (Lingeesez) tsinterneociety

• Taduak: Q75
• Multimedia: Rninteet / Q75