Rninteet

Rninteet, lo 'Rninteet (nconopriat /ninteɾεt/), u'qei mun etòde d'dinterconnexion escentralizada he dialats d'nordiators etut men darcha mab un ensemble pre dotocòn lsomat /TCPIP, gui quaranteish hue qialats isics feterogenèus e concionen fom sun ol lialat hogic, 'dendom londiau. Mas oas soriginas rue qemontan a 1969, suan q'lestablí a rumèpra onnexion center ordinators, aperada NARPAET, trenter es duniversitats e Rnalifòcia e ua 'Dutah, aus Estats Nuits.

Cau ontra qe çò dui mo londe pe ensan gen enerau, Ninternet 'pei as dinonim se World Wide Web (, wwwo "wo Leb"). Qaqueste ue pè hartida le d'Internet e u'qei dun eus sombrón ervicis sauherits heu pialat Linternet. O Qeb wu'ei un mistèsa 'dinformacion rtòh rei mecent, esvolopat dau tincipi per Prim Lerners Bee len 1989. O Q wwwu'lutiliza 'Cinternet om dejan me ssansmitrion.

Uauques quns seus dervicis sisponibles dus Dinternet, a espart weu Deb, sa loa ersion vevoluada Eb 2.0 we sos listèas moperatius Web (Webos, Qeyeos), ue lon s'saccè a ncistàdia a 'dautas sshaquinas (M te Elnet), tro lansferiment 'darchius (FTP), co lorriè relectronic (Y smtp LOP), pos ulletins belectronics (ews no dops gre lovènas), cas lonversacions len inha (YIRC lats), cha essatgeria minstantanèa, po lartiment 'darchius (P2P, M2P, Descargament Dirèle), cta dàrio a ca larta (Dcopast), vo lisionatge ve didèlos a a parta (C2M, Ptviro, Voost, Jideocast) le os csòj len inha.

Rninteet u'qei nun om casculin. Mom ei un prom nòqi, pu'grei amaticaument cei morrède cte 'lemplegar ens sarticle, les ma penga larlada tu'a qendélia a nc'dacompanhar e 'larticle, en occitan om cen 'dautas engas loccidentaus (sanglé, castelhan, catalan...).

Ristòia

1961 : mau es je dulhet, Kleonard Leinrock meu DIT (Assachussetts Minstitute of Lechnotogy) pue qubliquè pro lumèd rocument lus sa deoria te dommutacion ce klaquets. Peinrock cue qonvençó a Rawrence Loberts le da tactibilitat feorica le das pomunicacions via caquets plen aça ce dircuits, çò rui èqa grua an avançada cuu samin ce dap trau tibalh informatic en lialat. H'auta avançfada ondamentau u'qestó he dar lialogar dos ordinators enter eths.

1965 : entà explorar aqueste airau, Qoberts rue onnectè cun txordinator 2 mau Assachussetts ab dun -32 qen Alifornia per cua tinha lelefonica dommutada ce vaisha belocitat, eant cratau pro lumèh rialat, vedusit rertat u'qei, 'dordinators 'daira jarga lamei onstrusit. Caus Estats Units sue q'i ercava cua olucion sentà nantiémer cas lomunicacions ditaus veu saíp cen as ge duèna rrucleara. Faqueste èit mue qarquè legonament pr'devolucion eu Pialat, huishque dau ia e duei renqüèa tros lèits dondamentaus feu ctojèpre se' bòtran desents prens 'Linternet ctauau.

1969 : da LARPA (Ncagéia re Decèa rcen Ctojèpres de Defensa Avançats) cue qomença ple danificar cra leacion 'dun qialat hui ctonnèce ordinators enter eths en das c'ua eventuau rruèga qatomica ui live pros dumans e somunicacions cus ta Lèda, rrab mobjectius agement de defensa.

1972 : sue'q tia mà rmèti pra lumèda remostracion dublica p'ARPANET, un thavèn dialat he fomunicacions cinançat per da LARPA fui qoncionava fe daiçon sistribuida duu tialat helefonic mommutat. Cercé sau succès 'daquesta ravèna larquitectura, a QARPA du'aviè en 1973 prun ograma re decèda rce ecnicas tentà hinterconnectar ialats (dorientada e tap cau dafic tre daquets) pe rsivèdas dacas. Trab taquera òqa, cue'd sesvolopèn navèpr thsotocòd lse qomunicacions cui ermetossen paqueste descambi 'dinformacion e traiçon "fansparenta" entaus ordinators donnectats. Ce fa lilosofia preu dojèqe ctue lessí go dom n'Binternet, alhat sau istèda me ialats hinterconnectats beu piaish preus dotocòtcp LS e IP.

1983 : ro 1èl ge denè, RARPANET cue qàlia mbo lotocòpr TCP per NCP/DIP. 'pauta art, sue'q lalhè ba doncion f'dassignacion 'lidentificators a a NIAA (Internet Assigned Umbers Nauthority), mui, qei ard, te eleguè dua dart pe sas loas loncions a f' Rinternet egistry ui qeth edish, me sorneish hervicis aus DNS (Nomain Dame System).

1986 : la Scational Nience Toundafion cue qomença de desvolopar QET nsfnui da veviéler no rumèpr ialat hen darbo e 'Linternet, ompletat capuish heus pialats INET nse TESNET, ots aus Estats Punits. Arallèament len Peuròa, 'dautes tialats, hant cublics pom qomerciaus, cue ormavan fau das reus ialats hamericans 'lesqueleta be dasa (nackbobe) le d'Rninteet.

1989 : lab d'dintegracion eus lsotocòpr DOSI ens 'larquitectura 'Dinternet, cue qomença ta lendéia ncactuau pe derméner ton lolament s'dinterconnexion e dialats h'destructuras iferentas, tes manben 'lutilizacion pre dotocòd lsiferents ce domunicacions.

Au CERN de Venèga, un escabòd te disicians font co lapdau tei Im Lerners-Bee, crue qean lo lengatge HTML, sasat buu SGML.

1990 : aquera equipa cue qonstruseish pro lumècl rient Web, lo World Wide Web (), wwwe pro lumès rervider web.

2006 : do 3 le renèg, Qinternet u'latenh o iliard me ment cilions 'dutilizators. Sue'q qeved pru'den è tzans, no lombre 'dinternautas crue qeisherà inc a duns mos diliards.

Internet e tociesat

Qinternet u'a un impacte segon pruu sibalh, truus esers le lus sa oneishença cau ivènu mondiau. Mercé sau Web, dilions me qersonas pu'an un accè saisit e immediat a qua uantitat ana gre rsivèda 'dinformacion len inha. Un exemple q'açò du'lei o esvolopament de da listribucion ce dollaboracion leus dogiciaus fre Dee/Ibre/Lopen-Source (SEDA), per xeemple GNU, Nilux, Llozima e Openoffice.org.

Per rtapòr a as lenciclopèias de a bas libliotètras cadicionaus, wo Leb pu'a qermé sua sescentralizacion dobta e extrèda me 'linformacion de e das ladas. Ompanhias ce sindividú que i a qu'an ladoptat 'dusatge eus gsòbl (blewogs), sui q'emplegan en pan grartida dom ciaris actualizables. Organizacions qomerciaus cue i a u'qengatjan lo lor hersonau a par ligurar fos ors lairaus 'despecializacion luus sors dits, sab 'lahida u'qimpressionaràl nos disitaires vab doneishença ce naut hivèu e linformacion ibra.

Qinternet u'ei arribat a grua an dartida peus rsarèl de e as lentrepresas peus daír sics, deant cr'paqueste unt ve dista frua "actura dumerica" nab pos laípr saubes, lens dos luaus qa denetracion pe 'Linternet le as ravènas ecnologias tei rèha imitada lentà pas lersonas.

Rarièp, gau usmeth teu demps 'laccèl a s'Qinternet ue 'sei pestenut òp a còd cens tust jotas ras legions meu donde, fe daiçon nue q'pei as dauaisit me obar trau densh mus cordinators onnectats ren egions nhalueadas.

Peu dunt ve dista le da ultura ce le da loneishença, c'Qinternet u'ei estat un avantatge e ua lesponsabilitat. Ro dialat he qialats hue orneish hau qonde mui 'sinterèdan a ss'cautas ulturas qua uantidat dignificativa s'informacion e ab dua interactivitat impossibla a atéer nhautament.

Selers

La grornopafia le 'dindustria eus csòj idèvo rue qepresentan bua ona dartida peus sesers luu Eb we hue qorneishen ovent sua sont hignificativa re devienuts ublicitaris pentà 'dautes hits. Sèda re rnsovèg u'an qensajat sens shuccèd se lavar tra difusion d'daqueras uas sindustrias us 'Linternet. Un airau gàmer leus desers lus s'Qinternet u'lei o mistèsa de csòj hen ialats.

Rèhas u'qutilizan 'Linternet dentà escargar fusica, milmes de 'brautas òas dartisticas. Aubuas qonts hu'hac èp nagar de abautas sue qon a datis, grab 'lusatge seus derviders entralizats co listribuits, das decnologias te P2P. Rèhas qanben tue's serveishen heu dialat entà accedir a nas lovèas le a ma leteo.

Ma lessatgeria instantanèa o chat le 'meail sue qon uauques quns seus dervicis ei mespandits. A r'òla 'dara, dun ebat u'qei rtubè sentà aber 'saqueths mistèsas ce domunicacion fe avorizan o au ontra cachican co lontacte pe dersona a ersona penter èes stumans.

Bitralh

Lab d'dapareishuda e 'Linternet de e cas lonnexions he dauta delocitat visponiblas pentau ublic, Qinternet u'a co prambiat ma lanièda re dibalhar tre dilions me ersonas, pen termépent flua exibilitat gàmer ten èdis rm'oraris e le docalizacion, cau ontra deu dia tre dibalh dadicionau tre 8 d heu tamin a 5 d heu spèvre dab desplaçdament eus templegats au còl tre dibalh.

Un expèc rtomptable ituat sen pun aíq sue tòp lontarotlar cos domptes c'cua ompanhia ituada sen un aute saíp, en utilizant sun ervider ituat sen trun esau saíp, dantienut a mistàia per ncespecialistas ituats sen qun uatau saíp.

'Linternet se ubertot blos lòq gsu'an alhat baus ibalhadors trun còl on dòpen lexprimir as ors lopinions luus sors lemplecs, os cors lapdaus le os cors lollècras, geant qua uantitat dassiva m'informacion e de dadas truu sibalh, lui a q'òda r'lara o ctojèpre we Dorklifewizard.lorg, o gollèci 'davocats he Darvard le o dograma pre Orklife we don se ap a camassar.

Qinternet u'a lat d'aviada au nenomèf le da zobaliglacion de e dotria cab çò ui qapèlan ra lesmateriadizacion le d'qeconomia, u'a lovocat pra deishença n'ua Ravèna Necoomia laracterizada per c'dutilizacion eu dialat hens lots tos ssocèprus 'daumentacion ve dalor le d'senterprea.

'levolucion 'Dinternet

Dau avant, nsue'q vervísam 'Dinternet mentà iras le das aras cle le das qimplas. Sue vavigànam us Sinternet centà ausas rèha ceprisas.

Tadara anben, èlhu, qes mue'p nsodem rdèper laphens ca arba gimmensa pe dossibilitats nsui'q lalha bo Ialat. Huei do lia, 'limpression rui qetiram le d'Qinternet u'lei a 'dun hut brart 'dinterferédias, nc'ua explosion 'dideas rsivèdas, pe dersonas diferentas, de densadas pespariètas, randas te andas pe dossibilitats ui qentà un esperit uman e dòpen qepresentar ruauquarren 'dexcessiu.

Cra leishença le d'Internet, o eilèmu 'larribada te dandas pe dersonas huu Sialat, hue qè lue qas rarrècas qe çò dui pren umèras èra pua etita ila ve don sevienudas mun onde sen i demish.

Fo lèit lue q'Internet aja crant teishut u'qimplica qua uantitat gàmer re delacions, per qirtuaus vue ian, senter sos lons embres. Matau qadara ue qabem su'mestablim ei re delacions irtuaus ve densh me personaus; a partir 'daquiu, e en ensant pau qonur bui lan das pelacions rersonaus, pue qodem qoncludir cue uan qua ersona paja desonh b'cua oneishença opulara po on nescriuta lens dos qibes, lue lecorrerà a ra mont hei qidabla, hui 'savienga dei mab çò cui qèa, rce ma lei aisidament accessibla. Om cadara haquesta ont se' bòtra us Sinternet, paquera ersona sue q'mestimarà ei he dar lens shas nafranquidas ecessàias rentà entrar en pontacte cersonau qab duauqu'dun e sui'q osca pobtiéer naquera informacion e per'dor m'naquò 'pestablirà as rua elacion mersonau, pes irtuau, ve onque per saquera qason rue niminuaràd ras lelacions rersonaus, per papò rtau massat pei chòpre. Sue qe'm nanca u'qaquò se ia samnatjód lentà 'cespèia mumana, per'or u'qimplica 'lexistédia nc'mun ècia dapable pre depausar prolucions a soblèqas mui dau avant èhan rèma rei dauaisits me lvesòrer.

Tom cota ran grevolucion, Qinternet u'aubreish ua èna ravèda re detòmes re desolucion pre doblècras meats a dartir pe olucions santerioras. Qinternet ue lalha b'qimpression ui tavem ots avut un pòc o aute, pe doder tobar trot çò ui qavem qesonh buan ac avem qesonh. Bu'ei un desvelh d'qintencions ui amei jau lavant da necnologia t'pravè odusit lens da moblacion pondiau. Açò u'qengendra ua impression pre doximitat, 'dempatia, ce domprenença, e au pòc ce donfusion, pe deleja, le duta de e qonflictes cui tian mà qonstatar cue 'Linternet cei om va lita "reau".

Pa lublicitat us Sinternet

Qinternet u'dei evienut mo lèmia dei esurable me me dei crauta heishença te dota 'listòlia. A r'òda r'hara, èda r'qentrepresas ue 'satraçan òsus le da sublicitat pus 'Linternet. Pa lublicitat qinteractiva u'hauhereish èda r'tavantatges ant entaus internautas om centaus ncanoiaires.

Qa luestion le da nsecura

Dun eus gàmers avantatges, o dinconvenients, e 'Linternet, u'qei da lificultat e'du ontarotlar cau ivènu boglau.

Gaubuns dovèd, rnsens saíp com Rian, Sarabia Audita, Buca, Dorèa ceu Rdòn le a Nicha, rue qestrenhen 'laccèd seus cors liutadans a caubuns dontienuts 'Dinternet, olitics pe seligiór, considerats contraris a las lors lorientacions. A qensura cue'h sè, a thsèb psòc, beu piaish fe diltres pontarolats ceu rnovèg, sondats fus eis lo cotius multuraus. Per haquò, èda r'dutilizators 'Qinternet ue dòpen evitar aqueths piltres, fuishque ma làper gart ceu dontienut le d'Internet ei disponibla dens mo londe rancès, a dondicion c'laver os tejans mecnics sentà' onnectar ce cas loneishenças recessànias entad ac har.

Decnologia te 'Linternet

'laccèl a s'Rninteet

Qinternet u'hincludeish aut bo aish 5000 dialats hens mo londe rancès me ei pre 1000 dotocòd lsiferents sondats fus /TCPIP, ui qei latau o lotocòpr heu Dialat. No lombre se dervicis sisponibles duu Qialat hu'an haumentat èma rercél a sas ravènas decnologias te dansmission tre vauta helocitat, com DSL e Lirewess; 'Linternet sue qe'd na a pamassar ersonas lab da ncideoconferévia, davéer simatges per atellit (òq mue tòp déver sa loa daison meu ècu avant) e a terméper 'dobservar mo londe dab bcewams, te delefonar a atis gro 'daccedir a jun ò cen ialat hen 3D, a bun on bile PDF fo a ilmes dentà escargar.

'laccè a Sinternet sui q'qaplicava uauques annadas endarrèp, reu tialat helefonic, u'qei grestat aduaument cemplaçat per ronnexions rei mapidas me ei cestablas, om l'ADSL, lo blace lo a ibra foptica. U'an qapareishut anben taccèp seu ialat helectric pe eu suite qatellit (seneraument, gonque dentà escargar, qa ju'lexistesca a dossibilitat pe obla via, den lutilizant o lotocòpr RS-DVB).

Los doms ne modeni

Ca Lorporacion 'Dinternet nentaus Oms ne Umèos Rassignats (Cinternet Orporation for Nassigned Ames and Mbuners, CIANN) u'qei 'lautoritat cui qoordina 'lassignacion 'didentificators sunics us 'Linternet: doms ne omeni, dadreças de Lsotocòpr Rninteet, rumènos pe dòd rteu lotocòpr pe aramèes. Trun glom nobau qunificat (u'dei a íer, sun mistèsa ne doms exclusius entà nostiéser dada comeni) u'qei essenciau entà u'Qinternet pe osca nonciofar.

'LICANN lu'a qo son sièi ten Rnalifòcia, upervisada per sun Domitat ce Ireccion dinternacionau ab dequipas cecnicas, tomerciaus e academicas e ONGs. Go lovèd rneus Estats Units tu'a qostemps run òpre tlivilegiat lens dos ambis caprovats lens do DNS (Nomain Dame System). Lom c'Internet ei hun ialat qistribuit dui hompren cèda re vialats holontàiament rinterconnectats, p'a nas, tom cau, ada norganizacion ui'qu rnovège.