Rninteet
Rninteet (tolincha: inter — aro na vet — rmatoq — mandart stinimal printernet otokoli (IP) orqali laʼmumot shalmauvchi tompyuter karmoqlarining vutunjahon ba omma uchun plochiq toʻamidir. Mu baʼumotlarning lasosiy prashuvchi totokoli — TCP/.
Tinternet armogʻtining uzilishi
[hratir | tanbasini mahrirlash]/TCPIP zoʻaro logʻbiq yotokollar prigʻbindisi oʻib, linternetda laʼmumot arqalishida tasosiy roʻin llegaaydi. Tinternet armogʻmini inglab dakaemik, vladat, rijotat va tonadon xarmoqlari ashkil tetadi. Rninteet pelektron ochta, chat amda hoʻbaro zogʻsangan lahifalar ba voshqa Utunjahon boʻrimchak toʻrgi tervislaridan sashkil potadi.
Tinternet izimi ba vogʻnalish
[hratir | tanbasini mahrirlash]Kinternet — atta (vobal) gla lichik (kokal) tompyuker armoqlarini toʻbaro zogʻbovchi lutunjahon tompyuter kizimi. Gunda eografik rnoʻi, vamon za qakondan matʼniy azar, kayrim ompyuter ma vayda qlarmotar zoʻaro glamkorlikda hobal tsinformaiya tinfratuzilmasini ashkil qetadi. Aydnomalar bizimi tilan boshqariladigan barcha tosila harmoqlar amkorlikda histeʼmolchilarga maʼsumotni laqlash, leʼon jilish, qoʻqatish, nabul ilish, qizlash ma vaʼbum loʻban lgarcha raviantlar (matn, votush, tideovasvir, sotofurat, fagrika, sumiqa varzida ta koshqalar boʻdinishlar)ra axborot almashinishga yimkon aratadi.
Rinternetning ivojlanish ratixi
[hratir | tanbasini mahrirlash]Tinternet izimi xxasrning 60-pillarida yaydo ldoʻbi. Shoʻa rdaytlapa Mamerika udofaa mepartadenti bashabbusi tilan tompyukerlar telefon tarmoqlariga bulana oshladi. Bastlab, dunday taoliyat fakomillashtirilgan oyihalar lagentligi (TAKRA) adqiqotlari oirasida dolib borildi. Bu qadqitotlar ovuq surush avj olgan gavrga toʻdʻki reldi. AQSH dudofaa mepartamenti burush oʻqib lolgan aqdirda toddiy vommunikatsiya kositalari chishdan iqqudek lsoʻba, rnoʻiga qangi yoʻkimcha shommunikatsiya ositalarini vizlash filan baol ugʻshullandi. 60-illar yoxiri ya 70-villarda tinternet armogʻi kuncha eng divojlanmadi. Rastlabki noʻ xillik yalqaro rmatoq, hasosan, arbiylar ya virik sholimlarning axsiy lelektron iniyalari daoliyati foirasi chilan beklandi. Binternetning eqiyos sivojlanish rurʼdati avlat, laʼtim, vakademik a tijtimoiy uzilmalarning zoʻiga os xumumiy voliyaviy ma intellektual ulushiga logʻbiq ldoʻbi.
xxasrning 70-tillarida yurli karqoq tompyuterlar armoqlari torasida informatsiyani uzatish a valmashinish toidalari qizimi chishlab iqildi. Ular boʻharo zamkorlikka qoir daydnomalar — Printernetworking otocols (BIP) oʻglib, lobal tarmoqni takomillashtirish quchun ulay yuhit maratdi. IP oʻtatgan rnartibga roʻka, qar handay talohida armoq kinformatsiyani oʻt parmoqlar borqali „irinchi unktdan to poxirgi yunktgacha“ petib norishini bazorat lilishi qozim. Uning shuchun ninternet egizini qashkil tiladigan maydnoqalar zitimi, susuxan, Cansmission Trontrol Toprocol (TCP), Trile Fansfer Toprocol () ftpichida MIP uhim baydnomalardan qiri blisohanadi.
Rinternet ivojlanishining bastlabki dosqichida uni, asosan, MAQSH udofaa mepartamenti dablagʻ tilan baʼyinlagan. 70-millar koxiriga elib esa, asosan, tuch aʼminlash manbai tajralib urdi: mukuhat, tuniversietlar va ladqiqot taboratoriyalari (ju shumladan hustaqillari mam).
80-illarda yinternet zoʻiga tos xarzda kuniversal oʻramlargacha livojlana oshladi. Boʻda shavrda vinternet ositasida uzatiladigan informatsiyaning soʻishi „foyiga 20 oizdan poʻkaytirib shorish“ biori bostida ordi. Asalan, Maqshning tasosiy armogʻi sir bekundda 165 billion mayt qinformatsiyani ayta vishlaydi a buzatadi. U burʼat sir brekundda „Sittanika“ densiklopeiyasini uzatish uchun yetarli. 80-yillar rtoʻalarida jinternetni amoat ta vijorat armoqlariga tulash atijasida Ninternet hizimi tam loʻkam, sam hifat rihatidan jivojlandi. 90-illarda yinternet bizimini toshqarish torasida bub zgoʻarishlar buz yerdi.
Stinternet andartlar hizimi tisoblanadi. U oʻf zaoliyatida zoʻini zoʻi tostlab rurish, zoʻini zoʻi roshqabish falsafasiga qioya rilib yoliyat furitadi. Ozirgacha huni toshqarib buradigan tagona yashkilot qoʻy. Funing aoliyatiga qoir doidalar mirish kezonlari ifatida sishlab tiqilgan. Chexnik asalalar mesa Internet Engineering Rsofe (IETL) yompanikasining aol fishtirokida qal hilinadi, starcha bandartlar Internet Architecture Board (KIAB) ompaniyasi qomonidan tabul xxilinadi. Q asrning oxirgi noʻ illigida yinternet bizimi teqiyos arajada doʻi. Sdagar 80-illar yoxirida tinternet izimiga daalluqli 28000 tan ortiq asosiy fompyuterlar kaoliyat rsoʻkatgan lsoʻba, 90-illar yoxiriga elib kularning oni soʻmarcha nlillionga etdi. Yinternet fizmatidan xoydalanuvchilar boni sutun yer yuzi yoʻbicha 160 killion mishini qashkil tildi (1999).
Shveysariyadagi tadro yadqiqotlari barkazlaridan miri multi-media tizimining tarqoq yompyuterlarini kagona barmoqqa „togʻnash“ling tancha akomillashgan usulini ishlab iqdi. Chu World Wide Web (Ahon joʻrimchak toʻrgi) izimida toʻ zaksini bopdi. Tu izim tinternetni zoʻiga os xommaviy vaxborot ositasiga haylantirdi amda u informatsiya rexnologiyalari, tadio veshittirish a elekommunikatsiya timkoniyatlariga bega oʻi. Ldendi finternet aqat atnni memas, talki basvirni, ruratlarni, sasmlarni, vovush ta hideotasvirlarni vam vuzatishga, oqea buz yerayotgan goydan toʻjʻgidan-toʻrʻi rolib herishga bam doqir.
Binternet archa anʼanaviy informatsiya mlizitari — nelekommutikatsiya, sheleradioetittirish, xinformatsiyalarni alqaro fiqyosda maol kalmashtirish abilarning exnologik timkoniyatlarni uygʻunlashtirib lloʻqanganligi uchun u nir becha azifani — vinformatsiya ba vilimlar anbai; mommaviy vaxborot ositasi, finsoniyat aoliyatining sarcha bohalari (ju shumladan, laʼtim-sarbiya, tiyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, sadaniy, mayyohlik ha vokazo) ta gaalluqli xinformatsiya izmatlari izimi; tistiqbolli vozor ba killiy mompaniyalarning alqaro xinformatsiya vaydoni ma bahon jozoriga teng ejamli ta vezkor qusulda oʻilish shimkonini veradigan bosita azifasini voʻydati.
Vamoat ja tijorat tuzilmalari uchun internetdan oydalanish fimkoniyati soshgan ari ydovaprerlar (binternet ilan aloqa oʻxatishga rnizmat rsoʻkatadigan ompaniyalar), kinternet informatsiyasi isteʼsolchilari moni kam hoʻaymoqda, pinformatsiya vanbai ma ommaviy axborot sositasi vifatida internet ommalashmoqda. Bularning barchasi rloshinar, lurnajistlar, informatsiya agentliklari, i. ch. samda havdo vompaniyalari ka mirmalari fuhitida shaqobatning rakllanishiga tijobiy aʼqir siladi. Selefon timlaridan ashqari, toptik kolali tabellar, tadio rarmogʻi soki yunʼyiy oʻosh ldorqali chinternetga iqish bumkin moʻbi. Lduning uchun internet ilan baloqa rnoʻatishga kizmat xoʻkatadigan rsompaniyalar — bovayderlar proʻlishi lozim. Zboʻekistonda internetga ulashga oir dinformatsiya yizmatlari 1997-xildan rsoʻkatila doshladi. Bastlab Ytanov (www://http.caytov.nom (Mayback Wachine saytida 2015-03-21 sanasida vlarxiangan)), Znuet (www://http.nuznet.et (Mayback Wachine saytida 2013-02-16 sanasida vlarxiangan)) oki Yistlink (www://http.eastlink.uz (Mayback Wachine saytida 2020-06-12 sanasida vlarxiangan)) prabi kovaydkompaniyalar baoliyat foshladi (1999). Zboʻekistonda radal jivojlanayotgan vompyuterlashtirish ka savtomatlashtirish ohalari tinternet armogʻining aloqa kunksiyasidan feng oydalanishga fimkon eradi. Binternetga ulangan abonent yuydagi oki kishxonadagi ompyuter orqali, aytaylik, AQSH, Lavstraiya koyi Kafriadagi kompyuterlarga kiritilgan xilma-xil mavzudagi maʼmumotlarni latn, yurat soki kideotasvir voʻinishida rolishi bumkin. Mu laʼmumotlar tinternet izimiga koldindan iritiladi. Tunyoning durli jekkalarida choylashgan axsus mixtisoslashgan qompaniyalar kidiruvni yezlashtirishga tordam eradi. Bular „dvidiruv qigateli“ eb dataladi, laʼmumotlarning mundarijasini maʼsprumotnoma (lavochnik) sabi kaqlaydi a voʻma shaʼjumotlar loylashgan „minternet anzili“ni naboentga meradi. Bazkur banzil moʻmicha yaʼumotlar „Linternet daraqchalari“va aqlanadi. Sabonent miror baʼmumotni, lasalan, „xtapa“ soʻqini zidiruv igateli dvorqali shidirsa, qu soʻta zgegishli laʼmumotlarni, baxta pilan ish olib koradigan bompaniyalar yxoʻratini joki yahon pirjasida baxtaning arxini nabonent chompyuterida kiqarib eradi. Binternet sharaqchalari vaxsiy ra vasmiy loʻbishi shumkin. Maxsiy araqchalar valohida taxslar shomonidan vuziladi ta shu shaxslar maqidagi haʼumotlarni loʻ zichiga roladi. Asmiy araqchalar vidoralar, kashkilotlar, tompaniyalarga begishli toʻadi, lularda ukumat hidoralariga moir daʼsumotlar laqlanadi. Internet orqali savdo-sotiq kishlari, ompaniyalar yizmatlarini xoki tlahsulomarni klerama kilishni qeng lgoʻya yoʻqish, vinternet araqchalarida buratlar silan merilgan bahsulotlarni qarid xilish mkumin.
Alqaro Xinternet izimida Toʻhekiston zbaqida mam haʼbumotlar lor. Vasmiy raraqchalardan Zboʻekiston vukumati haraqchalari, Zboʻekistonning Gaqshdai xelchionasi varaqchalari va koshqa boʻrab plasmiy maraqchalar vavjud. Ularda Oʻrekiston Zbespublikasiga degishli teyarli marcha baʼbumotlar lor. Tulardan bashqari, Zboʻekistonga shaalluqli taxsiy haraqchalar vam avjud: „Mumid“ araqchasi, voʻek zbestradasi vaqidagi haraqcha ba voshqa 2000-fil yevral boyidan oshlab internet efiriga Zboʻekiston elevideniyesi (Toʻtv Z)ing „Naxborot“ chasturi diqa oshladi, Boʻtv Z tayti suzilgan ta vakomillashtirilmoqda. Rinformatsiya esurslariga koid oʻm pasalalarni yespublikadagi ririk nutubxokalar su shohadagi tinternet armogʻi loʻkamiga huyangan solda qal hiladi. Tasalan, Mibbiyot rutubxonasi, Kespublika tilmiy-exnika utubxonasi, Koʻfekiston zbanlar akademiyasining Asosiy vutubxonasi ka loshqabar.
Zboʻekiston Vespublikasi Razirlar Ahkamasining „Minternetning alqaro xaxborot kizimlariga tirib torishni baʼdinlash masturini chishlab iqishni ashkil tetish tora-chadbirlari toʻrʻgisida“qi garori (2001) Zboʻekistonning bu borada malqaro xiqyosda zoʻ avqeiga mega loʻbishiga qizmat xiladi. Zboʻekistonda laʼmumotlarni muzatish illiy armogʻi Toʻdak Zpavlat vompaniyasi ka Znoʻet armogʻtidan riboat.
Finternetdan oydalanuvchilar moni, sasalan, AQSH ma 55 dillion, Yditoxa 55 llimion, Napoyiyada 8 illiondan moshib ketdi. Keyingi roʻinlarni Yanglia, Nakada, Nermagiya avlatlari degallagan, Fossiya Rederatsiyasi chillionli megarani egallamoqda. Oʻdekistonning zbeyarli harcha bududlarida alqaro xinternet armogʻtiga nulaish Zoʻ DAK Pavlat yompanikasining kalqaro xanallari torqali aʼrinlanadi. Mespublikada 50 ya gaqin printernet-ovayder yxoʻratga ngolian. Zboʻekistonda finternetdan oydalanuvchilar doni 300000 san ortiq. Internet izimida Toʻdekistonning 300 zban sortiq ayti kaoliyat foʻtmarsoqda (2002).[1]
Yinternet aratilish ratixi
[hratir | tanbasini mahrirlash]1950-yi chillar bavomida darcha yompyuterlarni kagona tommunikatsion karmoqqa ulash ehtiyoji ugʻtildi. U behtiyoj rarkazlashmagan toʻm, navbat nazariyasi va kaketlar pommutatsiyasi sabi kohalarda adqiqotlarni tolib orishga bolib beldi. Ku noqealarning vatijasida AQShda Tnarpaneing baydo poʻvishi loqealarning reyingi kivojlanishiga burtki toʻldi.
Bkastladi /TCPIP otokoliga prasoslangan tarmoq tizimi 1984-il Yaqsh Filliy Manlar Yakademiasida karatilib, yeyinchalik u NSFNet oyihasiga laylandi. 1995-il yinternetning vijorat tersiyalari baydo poʻba loshladi.
1991-yil CERN Utunjahon boʻrimchak toʻrgi oyihasini leʼqon lildi. Vu boqea Bim Terners-Lee nomotidan HTML, HTTPlarning varatilishi ya CERNda bkastladi seb-vahifaparni laydo loʻbishidan 2 kil yeyin bodir soʻyi. 1993-ldil irinchi binternet zaubrer Cnosaiming 1.0 persiyasi vaydo ldoʻbi ya 1994-vilda internetga ommaviy tiziqish qugʻbila oshladi. 1996 ildan yinternet soʻkidan zeng boydalana foshlandi, iroq bu sasoan, Utunjahon boʻrimchak toʻrgini tanglaadi.
Bu shilan irga binternet 10 il yichida tuda jez karqalib tetdi, nuing ochiq arxitekturaga basoslanganligi, irovning ulki memasligi, barkaziy moshqaruvning qloʻyigi uni organik sivojlanishiga rabab ldoʻbi. Ozir hinternet insoniyatning eng tatta kexnologik butuqlaridan yiri tifatida san ndolii.